Հայրական կողմը:Իմ պապիկը:

Մեր մեծերի հիշողությամբ, մեր գերդաստանի ամենամեծ պապի անունը ` իմ պապիկի պապիկի հայրը, եղել է Գրիգոր Դալլաքյանը: Իմ պապիկի տատիկի պատմելով ` նա ծնվել է Լեռնային Ղարաբաղի «Թալիշ» գյուղում, որը գտնվում է պատմական Հոռեկա վանքի մոտակայքում: Հայ-Թուրքական նախկին պատերազմներից մեկի ժամանակ, «Թալիշ» գյուղի բնակիչները գաղթել են վրաստանի «Բոլնիս Խաչեն» գյուղ: Այնուհետև, պատերամների դադարից հետո ` ղաղաղ ժամանակ «Բոլնիս Խաչեն» գաղթաց Թալիշեցիներից մի մասը, որոնց թվում էր նաև Գրիգոր պապը, վերադարձել են իրենց հայրենի գյուղ: Այդ ժամանակ Թալիշ գյուղի և շրջակայքի գյուղերը գտնվում էին Գյուլիստանի մելիքության ներքո: Երկար ժամանակ գյուղացիները զբաղվում էին հողագործությամբ, անասնաբանությամբ և շենացնում էին իրենց հայրենի Թալիշ գյուղը: Գրիգոր պապը ունեցել է երկու որդի ` մեկի անունը Սիմոն, մյուսի ` նույնպես Գրիգոր: Սիմոն պապը ունեցել է չորս զավակ ` երեք տղա և մեկ աղջիկ: Տղաների անունները ` Բագրատ, Սոկրատ և Ալեքսանդր, իսկ աղջկա `Շուշանիկ: Ալեքսանդրը իմ պապիկի հայրն է: Սիմոն պապիկի երեք որդիներն էլ մասնակցել են Հայրենական պատերազմի: Բագրատ պապիկը մասնակցել է պատերազմի Վորոնեժի մատույցներում: Սոկրատ պապիկը ` Բելորուսիայի Բրյանսկի պարտիզանական ջոկատում, իսկ Ալեքսանդր պապիկը ` մասնակցել է 89-րդ Թամանյան դիվիզիայի կողմից մղվող պատերազմին: Ալեքսանդր պապիկը ունեզել է երեք որդի և մեկ դուստր: Նրանցից մեծը իմ պապիկն է, որի անունը Ֆելիքս է:Նա ամուսնացել է իր դասարանի Էլմիրա անունով մի աղջկա հետ, նրանք երկուսն էլ ծնվել են Թալիշ գյուղում և դպրոցը ավարտելուց հետո նրանք երկար տարիներ ապրել են Երևանում և ունեցել են որդի(իմ հայրը) և դուստր:

Տատիկիս կողմը

Տատիկս նույնպես ծնվել է Թալիշ գյուղում: Տատիկիս հայրիկի անունը եղել է Հայկազ, իսկ ազգանունը ` Սահակյան: Նա մասնակցել է երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, և դրա ժամանակ նա ստացել է լուրջ վնասվածք ` կորցնելով աջքը:Նա ունեցել է կապիտանի կոչում: Պատերազմի ավարտից հետո նա վերադարձել է իր հայրենի գյուղ ` Թալիշ, աշխատել է որպես հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ, կարճ ժամանակահատված աշխատել է որպես զինկոմ, այնիհետև երկար տարիներ զբաղեցրել է Թալիշի կոլտնտեսության նախագահի պաշտոն:Նա աշխատել է որպես նախագա 22 տարի և իր անբասիր աշխատանքի շնորհիվ նա առժանացել է նախկին ԽՍՀՄ բարձրագույն պարգևի ` Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշանի: Ամուսնացել է և ունեցել հինգ զավակ: Նրա ղեկավարման տարիներին Թալիշը բարգավաճել է, քանի որ ունեցել է բավականին լավ կազմակերպչական ջիղ և խստապահանջ բնավորություն:

Մայրական կողմս: Իմ մյուս պապիկը

Մայրական կողմիս մասին այդքան շատ բան հայտնի չէ, բայց կարող եմ ասել, որ մայրիկիս հոր պապը 1918 թվականին կոտորածի ժամանակ տեղահանվել է Կարսից: Կարսից գաղթելուց հետո նրանք գաղթել են Արևելյան Հայաստան, և այնուհետև բնակություն հաստատել Երևանին կից բնակավայրում:

Մայրիկիս հոր պապը բնակվել է Արծվաշենում (նախկին Բաշքենդ):Արծվաշենում հիմնականում բնակություն են հաստատել Արցախի Ջրաբերդ գավառից գաղթաց հայերը: Նրանք թողնելով իրենց օջախները տեղափոխվել են Արծվաշեն: Իսկ 1992 թվականի օգոստոսին Ադրբեջանը գրավեց Արծվաշենը, որտեղից տեղահանված բնակչությունը մոտավորապես 60-70 տոկոսը գաղթեցին Ճամբարակ(Կրասնոսելսկ) քաղաք, ինչպես նաև Դրախտիկ գյուղում:

ա/ Հայաստանը Ք. ա. 7-րդ դարավերջից մինչև Ք. ա. 330-ական թթ․
բ/ Հայոց թագավորությունները Ք. ա. 331-201 թթ.
գ/ Թագավորության պետական կարգը /բանավոր, էլ․ դասագիրք, էջ 46-56/
Լրացուցիչ նյութ․
Հրաչիկ Սիմոնյան, «Հայոց պատմություն»՝ Բաժին 1, Գլուխ առաջին, էջ 41-45․

Առաջադրանք.

1. Համառոտ ներկայացրե՛ք Երվանդ 1-ին Սակավակյացի և Տիգրան 1-ին Երվանդյանի գահակալության շրջանները։ Փորձե՛ք գնահատել նրանց գործունեությունը։
   • Երվանդ Ա Սակավակյաց (Ք. ա. 6-րդ դարի առաջին կես)՝ Երվանդական հարստության հիմնադիրը։ Գահակալել է Մարաց գերիշխանության օրոք՝ պահպանելով ներքին ինքնուրույնություն (սեփական բանակ, դատարան, հարկեր)։ Նրա գլխավոր ձեռքբերումը ժառանգական իշխանության ավանդույթի և վարչական կառուցվածքի հիմնումն է։Տիգրան Ա Երվանդյան (Ք. ա. 560–535 թթ.)՝ Երվանդ Ա-ի որդին։ Նրա օրոք Մարաց տերությանը փոխարինեց Աքեմենյան Պարսկաստանը։ Ճկուն դիվանագիտությամբ դաշինք կնքեց Կյուրոս Մեծի հետ, մասնակցեց նրա արշավներին՝ դիմացը ստանալով իր տիրույթների ճանաչումը։ Ամրապնդեց երկիրը՝ կառուցելով ամրոցներ։Տիգրան Ա Երվանդյան (Ք. ա. 560–535 թթ.)՝ Երվանդ Ա-ի որդին։ Նրա օրոք Մարաց տերությանը փոխարինեց Աքեմենյան Պարսկաստանը։ Ճկուն դիվանագիտությամբ դաշինք կնքեց Կյուրոս Մեծի հետ, մասնակցեց նրա արշավներին՝ դիմացը ստանալով իր տիրույթների ճանաչումը։ Ամրապնդեց երկիրը՝ կառուցելով ամրոցներ։Երկուսն էլ գործել են ծանր աշխարհաքաղաքական պայմաններում, առանց լիարժեք անկախության։ Սակայն կարողացան պահպանել հայոց պետականության, ներքին կառավարման և մշակութային ինքնության շարունակականությունը՝ հիմք դնելով հետագա հայոց թագավորություններին։
   • 
     2․ Համեմատե՛ք Վանի թագավորության և Հայկազուն Երվանդականների թագավորության պետական կարգը /բլոգային աշխատանք/.
   • Առաջադրանք 2
     Վանի թագավորության և Երվանդականների պետական կարգը
     Իշխանության բնույթը։ Վանում թագավորը կենտրոնացված գերիշխանություն ուներ՝ ռազմական առաջնորդ, օրենսդիր, դատավոր և գերագույն քրմապետ։ Երվանդականների մոտ իշխանությունը սահմանափակ էր՝ կախված Մարաց, Աքեմենյան և Սելևկյան տերություններից. հայոց թագավորը վճարում էր հարկ ու զորք տալիս, բայց պահպանում էր ներքին ինքնավարությունը։
     Վարչական համակարգը։ Վանում՝ կենտրոնացված. նահանգները կառավարում էին թագավորի նշանակած զինվորական նահանգապետերը։ Երվանդականների մոտ՝ սատրապական, տեղական իշխանական տներով, որոնք մեծ ինքնուրույնություն ունեին։
     Իշխանության փոխանցումը։ Երկուսում էլ ժառանգական էր, սակայն Երվանդականների մոտ արտաքին տերությունը կարող էր հաստատել կամ մերժել թեկնածությունը։
     Բանակը։ Վանում՝ հզոր, մշտական, նվաճողական։ Երվանդականների մոտ՝ պաշտպանողական, մասամբ տրամադրվում էր պարսից արքային։
     Կրոնը։ Վանում՝ կենտրոնական, թագավորը գերագույն քրմապետ էր (Խալդի)։ Երվանդականների մոտ՝ ավելի ցրված, տեղական քրմական դասի և ազնվականության միջև, զրադաշտականության ազդեցությամբ։
     Մայրաքաղաքները։ Վան՝ Տուշպա։ Երվանդականներ՝ Արմավիր, ապա Երվանդաշատ։
     Հիմնական տարբերությունը։ Վանը հայոց պետականության անկախ ու հզոր փուլն է, Երվանդականները՝ կախյալ, բայց ինքնավար փուլը։ Պատճառը պատմական իրավիճակն է. Ուրարտուն գործում էր առանց մեկ գերիշխող տերության, Երվանդականները՝ Աքեմենյան կայսրության շրջանակներում։

1. Ներկայացրե՛ք Վանի արքաների կատարած բարեփոխումները և շինարարական աշխատանքները։

Continue reading “Վանի \Արարատյան\ թագավորությունը” →

ա/ Հայոց ծագումնաբանության հարցը

Հայերի ծագման հարցը հայագիտության ամենահին և ամենավիճելի թեմաներից է: Այն ուսումնասիրվում է երեք հիմնական ուղղություններով՝

• Ավանդազրույցային (առասպելական) — հայերի ծագումը կապվում է աստվածների և հերոսների հետ (Հայկ, Արամ, Արա Գեղեցիկ):
  — Գիտական (պատմական-բանասիրական) — հիմնվում է գրավոր աղբյուրների, լեզվաբանության և հնագիտության վրա.
  — Հնագիտական-մարդաբանական — ուսումնասիրում է նյութական մշակույթն ու կենսաբանական շարունակականությունը Հայկական լեռնաշխարհում:

Հայերի ծագման հարցի առանցքը հաճախ ձևակերպվում է այսպես՝ հայերը ավտոխտոն (բնիկ) ժողովուրդ են Հայկական լեռնաշխարհում, թե՞ գաղթել են այլ տարածքներից: Ժամանակակից գիտությունը հիմնականում հակված է առաջին տարբերակին՝ հայերը լեռնաշխարհի բնիկ բնակիչների ժառանգներն են, որոնց մասին հիշատակումներ կան դեռևս մ.թ.ա. II հազարամյակից:

բ/ Հայաստանի և հայերի մասին հնագույն գրավոր հիշատակությունները

Հայերի մասին ամենավաղ հիշատակությունները գալիս են հարևան քաղաքակրթությունների արձանագրություններից՝

1. Խեթական աղբյուրներ — մ.թ.ա. II հազարամյակի խեթական արձանագրություններում հիշատակվում է Հայասա երկիրը, որը շատ գիտնականներ կապում են հայերի հետ («Հայ» անվան հետ նույն արմատից է համարվում«):
2. Ասորեստանյան աղբյուրներ — մ.թ.ա. IX–VII դդ. ասորեստանյան սեպագիր արձանագրություններում հիշատակվում է Ուրարտու պետությունը, որը գտնվում էր Հայկական լեռնաշխարհում և համարվում է հայ ժողովրդի անմիջական նախորդը.
3. Հայկական ավանդույթ — ըստ Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության», հայերի նախահայրն է Հայկը՝ հսկան, որը մ.թ.ա. 2492 թ. հաղթում է բռնակալ Բելին և հիմնում հայ ժողովրդի պատմությունը՝ Հայկական լեռնաշխարհում. Այս ավանդությունը պահպանվել է բանավոր ավանդույթով և գրի է առնվել V դարում՝ Խորենացու կողմից.

գ/ Վաղ պետական կազմավորումները՝

1. Ուրարտու (մ.թ.ա. IX–VI դդ.**) — առաջին խոշոր պետական կազմավորումը Հայկական լեռնաշխարհում՝ Վանի թագավորություն անունով ևս հայտնի, Մայրաքաղաքը՝ Տուշպան (Վանը.):
2. Երվանդունիների թագավորություն — մ.թ.ա. VI դարից սկսած՝ Հայաստանի առաջին հայկական դինաստիական պետությունը՝ Աքեմենյան Պարսկաստանի կազմում, իսկ հետագայում՝ անկախ պետություն:
3. Արտաշեսյանների և Արշակունիների թագավորություններ — մ.թ.ա. II դարից մինչև մ.թ.ա. IV դարը՝ Հայաստանը հասնում է իր հզորության գագաթնակետին՝ դառնալով տարածաշրջանի գերտերություններից մեկը:

Այս կազմավորումները ցույց են տալիս, որ Հայկական լեռնաշխարհում պետականություն գոյություն է ունեցել դեռևս մ.թ.ա. I հազարամյակից՝ նախքան հայկական պետականության վերջնական ձևավորումը:

Գիտական ապացույց հայ ժողովրդի ծագման վերաբերյալ՝

• Լեզվաբանական ապացույց — հայերենը հնդեվրոպական լեզու է, սակայն կազմում է առանձին ճյուղ՝ ցույց տալով, որ հայերը վաղուց առանձնացել են հնդեվրոպական ընտանիքից և զարգացել ինքնուրույն՝ Հայկական լեռնաշխարհում:
• Հնագիտական ապացույց — Հայկական լեռնաշխարհում հայտնաբերված նյութական մշակույթը (խեցեղեն, գործիքներ, բնակավայրեր.) ցույց է տալիս բնակության շարունակականություն՝ դեռևս նեոլիթյան դարաշրջանից (մ.թ.ա. VIII–VII հազարամյակ.):
• Մարդաբանական ապացույց — լեռնաշխարհի բնակչության կենսաբանական շարունակականությունը վկայում է, որ հայերը բնիկ ժողովուրդ են, ոչ թե գաղթականներ:
• Գրավոր աղբյուրներ — խեթական և ասորեստանյան արձանագրությունները հաստատում են, որ մ.թ.ա. II–I հազարամյակներում լեռնաշխարհում ապրել են հայերի նախնիները:

Առաջադրանք 1. Հայերի ծագման հիմնական ավանդազրույցները՝

1. Հայկ նահապետի ավանդությունը — ամենակարևոր և ամենատարածված ավանդազրույցն է՝ ըստ Խորենացու, Հայկը աստվածների սերունդ է, որը ապստամբում է տիտան Բելի դեմ և հաղթում նրան՝ դրանով իսկ հիմնադրելով հայ ժողովրդի ազատությունը և տեղավորվելով Հայկական լեռնաշխարհում: Այս ավանդությունը խորհրդանշում է հայերի պայքարը ազատության համար:
2. Արամ նահապետի ավանդությունը — Հայկի թոռը՝ Արամը, համարվում է հայերի հզորության և տարածքային ընդարձակման խորհրդանիշը. Հայերի անունը շատ աղբյուրներում կապվում է հենց նրա անվան հետ («Արմենիա» անվան ծագումը հաճախ բացատրվում է Արամի անունով.):
3. Արա Գեղեցիկի ավանդությունը — սիրո և գեղեցկության խորհրդանիշ է. Նրա մասին պատմությունը կապվում է Ասորեստանի թագուհի Շամիրամի հետ, որը սիրահարվում է Արային և նրա մահից հետո սգում նրան: Այս ավանդությունը ցույց է տալիս հայ-ասորեստանյան հարաբերությունների և մշակութային փոխազդեցության կարևորությունը:

Continue reading “Քաղաքակրթության” →