Posted in Պատմություն 10, Դասեր

Մեծ Հայքի Արտաշեսյանների թագավորությունը․

ատրաստվե՛ք ներկայացնելու․
Թեմա 6.
 Մեծ Հայքի Արտաշեսյանների թագավորությունը․
ա/ Հարստության հիմնումը՝ Արտաշես 1-ին
բ/ Հայաստանը Աշխարհակալ տերություն՝ Տիգրան 2-րդ Մեծ
գ/ Ռազմաքաղաքական նոր իրադրությունը Առաջավոր Ասիայում / բանավոր, էլ․ դասագիրք, էջ 57-75, նաև այլ աղբյուրներ/.
Լրացուցիչ նյութ․
Հրաչիկ Սիմոնյան, «Հայոց պատմություն»՝ Բաժին 1, Գլուխ առաջին, էջ 45-56․

Առաջադրանք.
1. Համառոտ նկարագրե՛ք Արտաշես 1-ինի իրականացրած բարեփոխումները և գնահատե՛ք դրանց նշանակությունը:

Արտաշես Ա-ն (մ.թ.ա. 189–160) Սելևկյանների դեմ տարած հաղթանակից հետո հիմնեց Արտաշեսյան հարստությունը և Մեծ Հայքը դարձրեց ինքնուրույն, կենտրոնացված պետություն։ Նրա գլխավոր բարեփոխումներն էին՝ վարչական բաժանումը և կառավարման միասնական կարգի սահմանումը, մշտական կանոնավոր բանակի ստեղծումը, հողերի վերաբաշխումը՝ խոշոր ավատատերերի ազդեցության թուլացմամբ, Արտաշատ մայրաքաղաքի հիմնումը, առևտրի զարգացումն ու արծաթյա դրամի հատումը, ինչպես նաև հայկական ավանդական պաշտամունքի վերականգնումը՝ ընդդեմ հունական ազդեցության։ Այս բարեփոխումներով Մեծ Հայքը դարձավ կայուն, կենտրոնացված պետություն՝ ուժեղ բանակով և սեփական տնտեսությամբ, ինչը հիմք դարձավ Տիգրան Բ Մեծի հետագա հզորացման համար։


2. Ներկայացրե՛ք Արտաշատի պայմանագիրը: Փորձե՛ք գնահատել այն:

Արտաշես Ա-ն (մ.թ.ա. 189–160) Սելևկյանների դեմ տարած հաղթանակից հետո հիմնեց Արտաշեսյան հարստությունը և Մեծ Հայքը դարձրեց ինքնուրույն, կենտրոնացված պետություն։ Նրա գլխավոր բարեփոխումներն էին՝ վարչական բաժանումը և կառավարման միասնական կարգի սահմանումը, մշտական կանոնավոր բանակի ստեղծումը, հողերի վերաբաշխումը՝ խոշոր ավատատերերի ազդեցության թուլացմամբ, Արտաշատ մայրաքաղաքի հիմնումը, առևտրի զարգացումն ու արծաթյա դրամի հատումը, ինչպես նաև հայկական ավանդական պաշտամունքի վերականգնումը՝ ընդդեմ հունական ազդեցության։ Այս բարեփոխումներով Մեծ Հայքը դարձավ կայուն, կենտրոնացված պետություն՝ ուժեղ բանակով և սեփական տնտեսությամբ, ինչը հիմք դարձավ Տիգրան Բ Մեծի հետագա հզորացման համար։

Posted in Պատմություն 10, Գրականություն 2026-2027

Սիրադեղյանական օրեր: Ամփոփում

Բուքը, երգը, երեխան

Ամեն տարվա գոճին

Հայ պատմիչներ, ջան պատմիչներ

Армянские историки, уважаемые истороки! Статья Вано Сирадехян

Վանո Սիրադեղյան: Կենսագրություն և փաստեր

Posted in Պատմություն 10, Գրականություն 2026-2027, Դասեր

Վանո սիրադեղյան: Կենսագրություն և փաստեր

Վանո Սիրադեղյանը (1946–2021) Հայաստանի անկախության առաջին տասնամյակի առանցքային, բայց և ամենահակասական գործիչներից էր՝ միաժամանակ գրող, լրագրող և քաղաքական գործիչ։


Նա ծնվել է 1946 թվականի նոյեմբերի 13-ին Տավուշի Նոյեմբերյանի շրջանի Կոթի (Շավարշավան) գյուղում, նրա իրական անունը Վանիկ էր: 1966–1969 թվականներին ծառայել է խորհրդային բանակում, 1974 թվականին ավարտել Երևանի պետական համալսարանը՝ որպես բանասեր։ Աշխատել է տարբեր պարբերականներում, իսկ 1982 թվականին դարձել է «Դրուժբա նարոդով» ամսագրի մրցանակակիր ։


Սիրադեղյանը հայտնի էր որպես արձակագիր և հրապարակախոս. նրա պատմվածքները լույս են տեսել նաև ռուսերեն թարգմանությամբ ։ Նրա գրական ժառանգության գնահատականները տարբեր են՝ ոմանք նրան համարում էին Հայաստանի լավագույն արձակագիրներից մեկը, մյուսները՝ հակասական հեղինակ ։


1988 թվականին անդամագրվել է «Ղարաբաղ» կոմիտեին և Հայոց համազգային շարժմանը՝ դառնալով Լևոն Տեր-Պետրոսյանի թիմի ակտիվ դերակատարներից մեկը ։ Նույն թվականի դեկտեմբերից մինչև 1989 թվականի մայիսը կոմիտեի այլ անդամների հետ բանտարկված է եղել Մոսկվայի Բուտիրկա բանտում ։ 1990–1991 թվականներին ղեկավարել է Հայաստանի անտառտնտեսության վարչությունը, 1991–1992 թվականներին եղել է նախագահի խորհրդական ներքին քաղաքականության և սոցիալական հարցերում ։

Պաշտոնները:
1992 թվականի փետրվարի 10-ից մինչև 1996 թվականի նոյեմբերի 8-ը եղել է Հայաստանի ներքին գործերի նախարար, այնուհետև՝ 1996–1998 թվականներին Երևանի քաղաքապետ ։ 1990–1992 և 1997–2000 թվականներին ղեկավարել է ՀՀՇ վարչությունը, իսկ 1999 թվականի մայիսի 30-ին կրկին ընտրվել է Ազգային ժողովի պատգամավոր թիվ 75 ընտրատարածքից ։

Հետաքրքիր փաստեր

  • 1996 թվականի սեպտեմբերին, նախագահական ընտրություններից հետո, ընդդիմությունը վիճարկեց արդյունքները, և Երևանում սկսվեցին զանգվածային ցույցեր. դրանք ցրվեցին ուժով, ինչի հետևանքով տարբեր աղբյուրների համաձայն՝ տուժեց մոտ 60 մարդ ։ Ցույցերից հետո Սիրադեղյանը հրաժարվեց ՆԳ նախարարի պաշտոնից ։
  • Նրա անունը կապվում է նաև 1996 թվականի իր հայտնի ձայնագրության հետ, որտեղ նա խոսում էր ջրցան մեքենաներով ցուցարարներին ցրելու մասին. այս ձայնագրությունը մինչ օրս մեջբերվում է որպես նրա քաղաքական ոճի բնութագրիչ ։
  • 1999 թվականի փետրվարի 19-ին նա ներգրավվեց որպես մեղադրյալ և հայտարարվեց հետախուզման մեջ, իսկ մայիսի 3-ին ձերբակալվեց. նրան մեղադրանք առաջադրվեց քրեական օրենսգրքի 10 հոդվածով, այդ թվում՝ բանդիտիզմ, հանցակցություն դիտավորյալ սպանությանը, կաշառք ստանալը և պաշտոնեական դիրքի չարաշահումը ։
  • 2000 թվականի ապրիլին Ազգային ժողովը բավարարեց նրան անձեռնմխելիությունից զրկելու և կալանավորելու միջնորդությունը, որից հետո նա փախուստի դիմեց և մինչև կյանքի վերջը մնաց միջազգային հետախուզման մեջ ։
  • 2021 թվականի հոկտեմբերի 15-ին ընտանիքը հայտնեց նրա մահվան մասին. նա հուղարկավորվեց հայրենի Կոթի գյուղում, թեև կուսակցական գործընկերները պնդում էին, որ նա պետք է ամփոփվեր Կոմիտասի անվան պանթեոնում ։
  • Նա ամուսնացած էր Ռուզաննա Տոնոյանի հետ, որը Երևանի Խնկո Ապոր անվան մանկական գրադարանի տնօրենն է, և ուներ հինգ երեխա ։

Posted in Պատմություն 10, Դասեր

Հանդիպում Արման Մալոյանի հետ

Նոյեմբերի 9-ին «Սեբաստացիական զրույցներ» խորագրի շրջանակում Մխիթար Սեբաստացի կրթահամալիրի հետազոտական վարժարանում տեղի ունեցավ հանդիպում «Էջմիածին» ամսագրի գլխավոր խմբագրի տեղակալ, պատմական գիտությունների թեկնածու Արման Մալոյանի հետ։

Հանդիպման ընթացքում հյուրն անդրադարձավ Վենետիկի Սուրբ Ղազար կղզում տեղի ունեցած միջազգային գիտաժողովին, որը նվիրված էր Մխիթար Աբբահոր ծննդյան 350-ամյակին։ Զրույցի ընթացքում խոսվեց Մխիթար Սեբաստացու կյանքի և գործունեության, Մխիթարյան միաբանության պատմության ու հայ մշակույթի, հայագիտության և ազգային ինքնության պահպանման գործում նրա ունեցած մեծ դերի մասին։

Հանդիպումն անցավ հետաքրքիր և բովանդակալից մթնոլորտում։ Սովորողները հնարավորություն ունեցան հարցեր ուղղելու հյուրին, լսելու նոր տեղեկություններ և ավելի լավ ճանաչելու Մխիթար Սեբաստացու թողած գիտական, կրթական ու հոգևոր ժառանգությունը։

Այսպիսի հանդիպումները հնարավորություն են տալիս նորովի բացահայտել մեր պատմությունն ու մշակույթը, արժևորելու ազգային ժառանգությունը և հասկանալու դրա կարևորությունը մեր օրերում։

Շնորհակալություն Արման Մալոյանին և մեր պատմության դասատուներին հետաքրքիր զրույցի և գիտելիքի փոխանցման համար։

Posted in Պատմություն 10, Դասեր

Իմ գերդաստանը

Հայրական կողմի արմատներիս մասին

Մեր մեծերի հիշողությամբ իմ գերդաստանի ամենամեծ պապի անունը՝ պապիկիս պապի հայրը, եղել է Գրիգոր Դալլաքյանը: Իմ պապիկի տատիկի պատմելով՝ նա ծնվել է Լեռնային Ղարաբաղի Թալիշ գյուղում, որը գտնվում է պատմական Հոռեկա վանքի մոտակայքում: Հայ-թուրքական նախկին պատերազմներից մեկի ժամանակ, Թալիշ գյուղի բնակիչները գաղթել են Վրաստանի Բոլնիս Խաչեն գյուղ: Այնուհետև, պատերազմների դադարից հետո՝ խաղաղ ժամանակ, Բոլնիս-Խաչեն գաղթած թալիշցիների մի մասը, որոնց թվում էր նաև Գրիգոր պապը, վերադարձել են իրենց հայրենի գյուղ: Այդ ժամանակ Թալիշ գյուղի և շրջակայքի գյուղերը գտնվում էին Գյուլիստանի մելիքության կազմում: Երկար ժամանակ գյուղացիները զբաղվում էին հողագործությամբ, անասնապահությամբ և շենացնում էին իրենց հայրենի Թալիշ գյուղը: Գրիգոր պապը ունեցել է երկու որդի՝ մեկի անունը Սիմոն, մյուսինը՝ նույնպես Գրիգոր: Սիմոն պապը ունեցել է չորս զավակ՝ երեք տղա և մեկ աղջիկ: Տղաները՝ Բագրատ, Սոկրատ և Ալեքսանդր, իսկ աղջիկը՝ Շուշանիկ: Ալեքսանդրը իմ պապիկի հայրն է: Սիմոն պապի երեք որդիներն էլ մասնակցել են Հայրենական Մեծ պատերազմին: Բագրատ պապը մասնակցել է Վորոնեժի մատույցներում իրականացված ռազմական գործողություններին, Սոկրատ պապը կռվել է Բելոռուսիայի Բրյանսկի պարտիզանական ջոկատում, իսկ Ալեքսանդր պապը մասնակցել է 89-րդ Թամանյան դիվիզիայի կողմից մղվող մարտերին: Ալեքսանդր պապը ունեզել է երեք որդի և մեկ դուստր: Նրանցից մեծը իմ պապիկն է, որի անունը Ֆելիքս է: Նա ամուսնացել է իր համադասարանցի Էլմիրա անունով աղջկա հետ, նրանք երկուսն էլ ծնվել են Թալիշ գյուղում և դպրոցն ավարտելուց հետո երկար տարիներ ապրել են Երևանում, ունեցել են որդի (իմ հայրը) և դուստր:

Տատիկիս մասին

Տատիկս նույնպես ծնվել է Թալիշ գյուղում: Նրա հայրիկի անունը եղել է Հայկազ, իսկ ազգանունը՝ Սահակյան: Նա մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, որի ժամանակ ստացել է լուրջ վնասվածք՝ կորցնելով աջքը: Նա ունեցել է կապիտանի կոչում: Պատերազմի ավարտից հետո վերադարձել է իր հայրենի գյուղ՝ Թալիշ, աշխատել է որպես հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ, իսկ կարճ ժամանակահատված աշխատել է նաև որպես զինկոմ, այնուհետև երկար տարիներ զբաղեցրել է Թալիշի կոլտնտեսության նախագահի պաշտոնը: Նա աշխատել է որպես նախագահ 22 տարի և իր անբասիր աշխատանքի շնորհիվ արժանացել է նախկին ԽՍՀՄ բարձրագույն պարգևի՝ Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշանի: Ամուսնացել է և ունեցել հինգ զավակ: Նրա ղեկավարման տարիներին Թալիշը բարգավաճել է, քանի որ ունեցել է բավականին լավ կազմակերպչական ջիղ և խստապահանջ բնավորություն:

Մայրական կողմի արմատներիս մասին

Մայրական կողմիս մասին այդքան շատ բան հայտնի չէ, բայց կարող եմ ասել, որ մայրիկիս հոր պապը 1918 թվականի կոտորածի ժամանակ տեղահանվել է Կարսից: Կարսից գաղթելուց հետո նրանք հաստատվել են Արևելյան Հայաստանում և բնակություն հաստատել Երևանին կից բնակավայրում:

Մայրիկիս հոր պապը բնակվել է Արծվաշենում (նախկին Բաշքենդ): Արծվաշենում հիմնականում բնակություն են հաստատել Արցախի Ջրաբերդ գավառից գաղթած հայերը: Նրանք թողնելով իրենց օջախները՝ տեղափոխվել են Արծվաշեն: Սակայն 1992 թվականի օգոստոսին Ադրբեջանը գրավեց Արծվաշենը, որտեղից տեղահանված բնակչությունը /մոտավորապես 60-70 տոկոսը/ գաղթեցին Ճամբարակ (Կրասնոսելսկ) քաղաք, ինչպես նաև Դրախտիկ գյուղ:

Posted in Պատմություն 10, Դասեր

Հայկազուն Երվանդականների թագավորությունը.


ա/ Հայաստանը Ք. ա. 7-րդ դարավերջից մինչև Ք. ա. 330-ական թթ․
բ/ Հայոց թագավորությունները Ք. ա. 331-201 թթ.
գ/ Թագավորության պետական կարգը /բանավոր, էլ․ դասագիրք, էջ 46-56/
Լրացուցիչ նյութ․
Հրաչիկ Սիմոնյան, «Հայոց պատմություն»՝ Բաժին 1, Գլուխ առաջին, էջ 41-45․

Առաջադրանք.

  1. Համառոտ ներկայացրե՛ք Երվանդ 1-ին Սակավակյացի և Տիգրան 1-ին Երվանդյանի գահակալության շրջանները։ Փորձե՛ք գնահատել նրանց գործունեությունը։
    • Երվանդ Ա Սակավակյաց (Ք. ա. 6-րդ դարի առաջին կես)՝ Երվանդական հարստության հիմնադիրը։ Գահակալել է Մարաց գերիշխանության օրոք՝ պահպանելով ներքին ինքնուրույնություն (սեփական բանակ, դատարան, հարկեր)։ Նրա գլխավոր ձեռքբերումը ժառանգական իշխանության ավանդույթի և վարչական կառուցվածքի հիմնումն է։Տիգրան Ա Երվանդյան (Ք. ա. 560–535 թթ.)՝ Երվանդ Ա-ի որդին։ Նրա օրոք Մարաց տերությանը փոխարինեց Աքեմենյան Պարսկաստանը։ Ճկուն դիվանագիտությամբ դաշինք կնքեց Կյուրոս Մեծի հետ, մասնակցեց նրա արշավներին՝ դիմացը ստանալով իր տիրույթների ճանաչումը։ Ամրապնդեց երկիրը՝ կառուցելով ամրոցներ։Տիգրան Ա Երվանդյան (Ք. ա. 560–535 թթ.)՝ Երվանդ Ա-ի որդին։ Նրա օրոք Մարաց տերությանը փոխարինեց Աքեմենյան Պարսկաստանը։ Ճկուն դիվանագիտությամբ դաշինք կնքեց Կյուրոս Մեծի հետ, մասնակցեց նրա արշավներին՝ դիմացը ստանալով իր տիրույթների ճանաչումը։ Ամրապնդեց երկիրը՝ կառուցելով ամրոցներ։Երկուսն էլ գործել են ծանր աշխարհաքաղաքական պայմաններում, առանց լիարժեք անկախության։ Սակայն կարողացան պահպանել հայոց պետականության, ներքին կառավարման և մշակութային ինքնության շարունակականությունը՝ հիմք դնելով հետագա հայոց թագավորություններին։

    • 2․ Համեմատե՛ք Վանի թագավորության և Հայկազուն Երվանդականների թագավորության պետական կարգը /բլոգային աշխատանք/.
    • Առաջադրանք 2
      Վանի թագավորության և Երվանդականների պետական կարգը
      Իշխանության բնույթը։ Վանում թագավորը կենտրոնացված գերիշխանություն ուներ՝ ռազմական առաջնորդ, օրենսդիր, դատավոր և գերագույն քրմապետ։ Երվանդականների մոտ իշխանությունը սահմանափակ էր՝ կախված Մարաց, Աքեմենյան և Սելևկյան տերություններից. հայոց թագավորը վճարում էր հարկ ու զորք տալիս, բայց պահպանում էր ներքին ինքնավարությունը։
      Վարչական համակարգը։ Վանում՝ կենտրոնացված. նահանգները կառավարում էին թագավորի նշանակած զինվորական նահանգապետերը։ Երվանդականների մոտ՝ սատրապական, տեղական իշխանական տներով, որոնք մեծ ինքնուրույնություն ունեին։
      Իշխանության փոխանցումը։ Երկուսում էլ ժառանգական էր, սակայն Երվանդականների մոտ արտաքին տերությունը կարող էր հաստատել կամ մերժել թեկնածությունը։
      Բանակը։ Վանում՝ հզոր, մշտական, նվաճողական։ Երվանդականների մոտ՝ պաշտպանողական, մասամբ տրամադրվում էր պարսից արքային։
      Կրոնը։ Վանում՝ կենտրոնական, թագավորը գերագույն քրմապետ էր (Խալդի)։ Երվանդականների մոտ՝ ավելի ցրված, տեղական քրմական դասի և ազնվականության միջև, զրադաշտականության ազդեցությամբ։
      Մայրաքաղաքները։ Վան՝ Տուշպա։ Երվանդականներ՝ Արմավիր, ապա Երվանդաշատ։
      Հիմնական տարբերությունը։ Վանը հայոց պետականության անկախ ու հզոր փուլն է, Երվանդականները՝ կախյալ, բայց ինքնավար փուլը։ Պատճառը պատմական իրավիճակն է. Ուրարտուն գործում էր առանց մեկ գերիշխող տերության, Երվանդականները՝ Աքեմենյան կայսրության շրջանակներում։