ՄԽԻԹԱՐ ՍԵԲԱՍՏԱՑԻ ԿՐԹԱՀԱՄԱԼԻՐ
ԱՎԱԳ ԴՊՐՈՑ ՎԱՐԺԱՐԱՆ
ԹԵՄԱ -Ինչպե՞ս են գեները ազդում մարդու որոշ հատկանիշների վրա
ՍՈՎՈՐՈՂ – Մարիամ Դալլաքյան
ԴԱՍԱՐԱՆ – 10 դասարան
ՂԵԿԱՎԱՐ – Անուշ Ասատրյան
ԳՐԱԽՈՍ –
My Eating Habits
I usually eat three or four times a day. In the morning I have breakfast at about eight o’clock. I eat bread with cheese or eggs, and I drink a cup of water because i don’t like coffe or tea. Sometimes I’m in a hurry, so I just eat a banana or any other fruits that came in my way.
For lunch I eat at school or at home. Usually i buy something in grocery stores near by our school. I often by pasetry, like mini pizza, buns or sandwiches, but sometimes i bring my own food to school. I like meat, but unfortunately i don’t eat it every day. I always drink water with my food.
In the evening my family and I eat dinner. We usually have something light, like salad, different soups or meat. After dinner I sometimes eat something sweet like waffles, chewing gummies , cookies and other stuff
In the afternoon I sometimes feel a little hungry, so I eat a small snack: fruits, veggies or some other stuff. I try not to eat chips or biscuits, because they are not very healthy.
I drink a lot of water every day, maybe five or six glasses. I think my eating habits are good, but they are not perfect. I want to eat more vegetables,learn to eat slowly, and stop eating late at night. I also want to eat less sugar, because its not very healthy for me and my teeth. I think small changes are better than big ones.
Իմ գերդաստանը
Հայրական կողմի արմատներիս մասին
Մեր մեծերի հիշողությամբ իմ գերդաստանի ամենամեծ պապի անունը՝ պապիկիս պապի հայրը, եղել է Գրիգոր Դալլաքյանը: Իմ պապիկի տատիկի պատմելով՝ նա ծնվել է Լեռնային Ղարաբաղի Թալիշ գյուղում, որը գտնվում է պատմական Հոռեկա վանքի մոտակայքում: Հայ-թուրքական նախկին պատերազմներից մեկի ժամանակ, Թալիշ գյուղի բնակիչները գաղթել են Վրաստանի Բոլնիս Խաչեն գյուղ: Այնուհետև, պատերազմների դադարից հետո՝ խաղաղ ժամանակ, Բոլնիս-Խաչեն գաղթած թալիշցիների մի մասը, որոնց թվում էր նաև Գրիգոր պապը, վերադարձել են իրենց հայրենի գյուղ: Այդ ժամանակ Թալիշ գյուղի և շրջակայքի գյուղերը գտնվում էին Գյուլիստանի մելիքության կազմում: Երկար ժամանակ գյուղացիները զբաղվում էին հողագործությամբ, անասնապահությամբ և շենացնում էին իրենց հայրենի Թալիշ գյուղը: Գրիգոր պապը ունեցել է երկու որդի՝ մեկի անունը Սիմոն, մյուսինը՝ նույնպես Գրիգոր: Սիմոն պապը ունեցել է չորս զավակ՝ երեք տղա և մեկ աղջիկ: Տղաները՝ Բագրատ, Սոկրատ և Ալեքսանդր, իսկ աղջիկը՝ Շուշանիկ: Ալեքսանդրը իմ պապիկի հայրն է: Սիմոն պապի երեք որդիներն էլ մասնակցել են Հայրենական Մեծ պատերազմին: Բագրատ պապը մասնակցել է Վորոնեժի մատույցներում իրականացված ռազմական գործողություններին, Սոկրատ պապը կռվել է Բելոռուսիայի Բրյանսկի պարտիզանական ջոկատում, իսկ Ալեքսանդր պապը մասնակցել է 89-րդ Թամանյան դիվիզիայի կողմից մղվող մարտերին: Ալեքսանդր պապը ունեզել է երեք որդի և մեկ դուստր: Նրանցից մեծը իմ պապիկն է, որի անունը Ֆելիքս է: Նա ամուսնացել է իր համադասարանցի Էլմիրա անունով աղջկա հետ, նրանք երկուսն էլ ծնվել են Թալիշ գյուղում և դպրոցն ավարտելուց հետո երկար տարիներ ապրել են Երևանում, ունեցել են որդի (իմ հայրը) և դուստր:
Տատիկիս մասին
Տատիկս նույնպես ծնվել է Թալիշ գյուղում: Նրա հայրիկի անունը եղել է Հայկազ, իսկ ազգանունը՝ Սահակյան: Նա մասնակցել է Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին, որի ժամանակ ստացել է լուրջ վնասվածք՝ կորցնելով աջքը: Նա ունեցել է կապիտանի կոչում: Պատերազմի ավարտից հետո վերադարձել է իր հայրենի գյուղ՝ Թալիշ, աշխատել է որպես հայոց լեզվի և գրականության ուսուցիչ, իսկ կարճ ժամանակահատված աշխատել է նաև որպես զինկոմ, այնուհետև երկար տարիներ զբաղեցրել է Թալիշի կոլտնտեսության նախագահի պաշտոնը: Նա աշխատել է որպես նախագահ 22 տարի և իր անբասիր աշխատանքի շնորհիվ արժանացել է նախկին ԽՍՀՄ բարձրագույն պարգևի՝ Աշխատանքային Կարմիր դրոշի շքանշանի: Ամուսնացել է և ունեցել հինգ զավակ: Նրա ղեկավարման տարիներին Թալիշը բարգավաճել է, քանի որ ունեցել է բավականին լավ կազմակերպչական ջիղ և խստապահանջ բնավորություն:
Մայրական կողմի արմատներիս մասին
Մայրական կողմիս մասին այդքան շատ բան հայտնի չէ, բայց կարող եմ ասել, որ մայրիկիս հոր պապը 1918 թվականի կոտորածի ժամանակ տեղահանվել է Կարսից: Կարսից գաղթելուց հետո նրանք հաստատվել են Արևելյան Հայաստանում և բնակություն հաստատել Երևանին կից բնակավայրում:
Մայրիկիս հոր պապը բնակվել է Արծվաշենում (նախկին Բաշքենդ): Արծվաշենում հիմնականում բնակություն են հաստատել Արցախի Ջրաբերդ գավառից գաղթած հայերը: Նրանք թողնելով իրենց օջախները՝ տեղափոխվել են Արծվաշեն: Սակայն 1992 թվականի օգոստոսին Ադրբեջանը գրավեց Արծվաշենը, որտեղից տեղահանված բնակչությունը /մոտավորապես 60-70 տոկոսը/ գաղթեցին Ճամբարակ (Կրասնոսելսկ) քաղաք, ինչպես նաև Դրախտիկ գյուղ:
Այցելություն Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտ
Այսօր մենք այցելեցինք Կոմիտասի թանգարան-ինստիտուտ։ Այնտեղ ծանոթացանք Կոմիտասի կյանքին և գործունեությանը։ Իմացանք նրա մասին նոր տեղեկություններ և տեսանք նրա կյանքին ու երաժշտական գործունեությանը վերաբերող իրեր ու նկարներ։Հետաքրքիր էր այն փաստը, որ Կոմիտասի ծնողները սիրել են երգել և ստեղծագործել, բայց մայրը եղել է գորգագործ, իսկ հայրը ` կոշկակար: Նաև Կոմիտասը տիրապետել է հայկական երաժշտական նոտաների և ավելի քան 8 տարբեր լեզուների: Ինձ համար նաև հետաքրքիր էր իմանալ, թե ինչ մեծ դեր է ունեցել Կոմիտասը հայ երաժշտության զարգացման մեջ։ Նա հավաքել և պահպանել է բազմաթիվ հայկական ժողովրդական երգեր։ Այցելությունն ինձ դուր եկավ, քանի որ ավելի լավ ճանաչեցի Կոմիտասին և նրա արվեստին։
Տեքստային առաջադրանքներ
- Շատ ու շատ դարեր առաջ սաղար-ախիտ անտառում հանդիպեցին ծառերի ար-ա կաղնին ու հավքերի ար-ա արծիվը:
Շուրջը տարածած հզոր ճյուղերը՝ կանգնած էր կաղնին՝ ամբողջովին կանաչ, փար-ամ տերևներով զար-արված: Խրո-տ ու երկնահու- կաղնին իշխում էր բոլորի վրա՝ հաստաբեստ ճյուղերի հով-անու տակ պահելով անտառի՝ իր համեմատությամբ գա-ա- թվացող բնակիչներին:
Արծիվը՝ բարձրաբեր- քարակա-կա-ների, լերկ լեռնագագաթների վեհապան- տիրակալը, բացած
հսկայական թևերը, գիշատիչ աչքերով նայեց կաղնուն և մագիլներով բռնելով ճյուղերից՝ քմծիծաղով ասաց.
— Տեսնում եմ՝ հպարտ ես ու ա-բարտավան: Չլինի՞ կարծում ես, թե տիեզերքի տիրակալն ես: Նայի՛ր՝ ով է կանգնած քո առաջ, և խոնար-վի՛ր: Դարերն անգամ վախենում են ինձանից, և այն ժամանակ, երբ քո տեղում արմատներ- էլ չեն լինի, ես՝ ահեղ ար-աս երկնքի, դեռ կսավառնեմ բարձ-ունքներում:
— Մի՛ պարծենա այդպես,- բա-բա-եց կաղնին՝ արհամար-անքով նայելով արծվի՝ կրակի պես բոցկլտուն աչքերին:
— Գոռո՛զ արծիվ, ժամանակը ցույց կտա:
1.Շարունակի՛ր և ամբողջացրո՛ւ կաղնու խոսքը՝ ուղղված արծվին:
— Գոռո՛զ արծիվ, ժամանակը ցույց կտա: Դու հպարտանում ես թևերով ու բարձունքներով, բայց խոնարհությունը քեզ անծանոթ է: Քո թևերը քեզ հեռու են տանում, իսկ իմ արմատները խորն են մտնում հողի մեջ՝ ամուր պահելով ինձ: Փոթորիկը կգա, և դու կփնտրես իմ ճյուղերը՝ ապաստան գտնելու համար: Հիշի՛ր՝ առանց անտառի դու միայն թափառող հավք ես, իսկ առանց քեզ անտառը դեռ կապրի:
2.Ի՞նչը դուր չեկավ քեզ արծվի պահվածքում և ինչո՞ւ: Կարծիքդ հիմնավորի՛ր 1 նախադասությամբ:
Ինձ դուր չեկավ արծվի գոռոզամտությունն ու արհամարհական վերաբերմունքը, որովհետև նա ծաղրում է կաղնուն՝ չգնահատելով նրա դարավոր իմաստությունն ու ուժը:
3.Տեքստում գործածված մագիլ, սավառնել, լերկ բառերին գրի՛ր երկուական հոմանիշ
մագիլ-ճանկ, ճիրան:
սավառնել-թռչել, սլանալ:
լերկ-անմազ, տկլոր:
Գործնական քերականություն
Առաջադրանքներ
Իսահակյանական օրեր
Տեքստային նյութ — Ավետիք Իսահակյանը և արևմտահայ իրականությունը
- Կարդացածդ բանավոր ներկայացրո՛ւ, կարող ես նաև գրավոր վերապատմել:
Ավետիք Իսահակյանը և արևմտահայ իրականությունը
Ավետիք Իսահակյանը հայ մեծ բանաստեղծ և գրող էր։ Նրա ստեղծագործություններում արտահայտված են սերը հայրենիքի հանդեպ, մարդու ապրումները, կարոտն ու տխրությունը։ Նա անդրադարձել է նաև հայ ժողովրդի ճակատագրին և արևմտահայության ծանր վիճակին։ Նրա գործերում կարևոր տեղ ունեն ազատության, արդարության և մարդկային զգացմունքների թեմաները։- Առցանց բառարանների օգնությամբ բացատրել բանաստեղծությունների անծանոթ բառերը:
- Հակինթներ-թանկագին քար, սեգ-հպարտ, միամորիկ-մոր միակ զավակը, անձնվեր-ինչ որ բանին նվիրված լինել, ամոքեր-մեղմ, շաղաղ-դիակ, վճիտ-պարզ կամ մաքուր, զուլում-չար, դաժան։
- Տեղեկություններ քաղել Ռավեննայի և Ռեալտոյի կամուրջի մասին, բանավոր ներկայացնել:
- Ռավեննան քաղաք է Իտալիայում, որը հայտնի է իր հին շինություններով և գեղեցիկ խճանկարներով։ Ռիալտոյի կամուրջը գտնվում է Վենետիկում և քաղաքի ամենահայտնի կամուրջներից է։ Այն անցնում է Մեծ ջրանցքի վրայով և համարվում է Վենետիկի պատմական խորհրդանիշներից մեկը։
- Ի՞նչ եք կարծում, բանաստեղծությունը ինչո՞ւ է կոչում «Ռավեննայում»: Պատասխանը փորձեք հիմնավորել:
- Կարծում եմ բանաստեղծությունն այդպես է կոչվում, որովհետև Իսահակյանը ստեղծագործությունը գրել է հայրենիքից հեռու գտնվելու տարիներին։ Թեև նա գտնվում էր Իտալիայում, նրա մտքերն ու զգացմունքները կապված էին Հայաստանի հետ։ Արարատը բանաստեղծության մեջ խորհրդանշում է հայ ժողովրդի հավերժությունն ու անցած դժվարությունները։
- Կարդա՛ Իսահակյանի բանաստեղծությունները, ընտրի՛ր որևէ բանաստեղծություն կամ բանաստեղծություններ
- Գրավոր շարադրի՛ր՝ ինչ նյութերի ծանոթացար, ինչ իմացար Ավ. Իսահակյանի մասին:
- Ծանոթացա Ավետիք Իսահակյանի կյանքի, ստեղծագործությունների և արևմտահայ իրականության մասին նյութերին։ Իմացա, որ նա հայ մեծ բանաստեղծ և արձակագիր էր, որի ստեղծագործություններում կարևոր տեղ ունեն հայրենիքի, սիրո, կարոտի և մարդու ապրումների թեմաները։ Նա իր ստեղծագործություններով արտահայտել է նաև հայ ժողովրդի ցավն ու պատմական դժվարությունները։
- Կարդացածդ, տեսածդ կամ լսածդ բանավո՛ր ներկայացրու:
- Այս նախագծի շրջանակներում կարդացի Ավետիք Իսահակյանի բանաստեղծությունները և տեղեկություններ հավաքեցի Ռավեննայի ու Ռիալտոյի կամրջի մասին։ Ինձ հատկապես հետաքրքրեց «Ռավեննայում» բանաստեղծությունը, քանի որ այն ցույց է տալիս Արարատի մեծությունն ու հայ ժողովրդի պատմության երկար ճանապարհը։ Հասկացա, որ կյանքը ժամանակավոր է, իսկ հայրենիքի պատմությունն ու հիշողությունը շարունակում են հավերժ ապրել սերունդների հիշողությունների մեջ։
- Վերլուծի՛ր Ավ. Իսահակյանի՝ քեզ հատկապես դուր եկած բանաստեղծությունը կամ բանաստեղծությունները:
Մի մրահոն աղջիկ տեսա
Մի մրահոն աղջիկ տեսա
Ռիալտոնի կամուրջին,
Հորդ մազերը՝ գետ գիշերվան,
ԵՎ հակինթներ՝ականջին:
Աչքերը սեւ՝ արեւներ սեւ:
Արեւների պես անշեջ,
Գալարում էր մեջքը թեթեւ
Ծաղկանման շալի մեջ:
Աչքս դիպավ աչքի բոցին,
ՈՒ գլուխս կախեցի.
Ժպտաց ժպտով առեղկծվածի,
Հավերժական կանանցի:
Միամիտ չեմ՝ հավատամ քեզ.
Տառապանքս փորձ ունի. –
Մի մրահոն կույս էր քեզ պես,
Կոտորեց սիրտս պատանի…
Բանաստեղծությունը սիրո և ցավի անբաժանելիության մասին է. Ռիալտոյի կամուրջին տեսած աղջկա գեղեցկությունը Իսահակյանի մեջ արթնացնում է ոչ թե նոր սիրո հույս, այլ անցյալի վերքը, որովհետև մի ժամանակ նույնպիսի մի աղջիկ «կոտորեց սիրտս պատանի»։ Աղջիկը ներկայացվում է որպես «հավերժական կանանցի»՝ գիշերվա գետի պես հոսող ու արևի պես անմար, այսինքն՝ ոչ թե անհատ, այլ կրկնվող հավերժական սկզբունք։ Այդ պատճառով հանդիպումը դառնում է ճանաչում, ոչ թե հայտնություն: Իսահակյանը զգուշանում է, բայց չի կարողանում չտեսնել գեղեցկությունը։ Գաղափարը պարզ է՝ սերը չի մոռացվում, այն նորից է ճանաչվում նույն դեմքի մեջ, և հենց այդ անխուսափելի կրկնությունն է մարդկային տառապանքի ու գեղեցկության աղբյուրը։
Ռավեննայում
Արարատի ծեր կատարին
Դար է եկել, վայրկյանի պես,
Ու անցել:
Անհուն թվով կայծակների
Սուրն է բեկվել ադամանդին,
Ու անցել:
Մահախուճապ սերունդների
Աչքն է դիպել լույս գագաթին,
Ու անցել:
Հերթը հիմա քոնն է մի պահ.
Դու էլ նայիր սեգ ճակատին,
Ու անցիր…
* * *
Թաթիկներըդ լուսեղեն —
Լույս-թըռչնիկներ դրախտի.
Ճաճաչներով ոսկեղեն
Բույն կհյուսեն նոր բախտի։
Զմրուխտ թասով գինի ես,
Բույրըդ աշխարք է առել.
Շուրթըս դիպավ շրթունքիդ
Աշխարքիս տերն եմ դառել։
Մազերըդ մեղմ փայելով՝
Ինքս ինձեն հեռացա,
Աչերիդ մէջ նայելով՝
Ողջ տիեզերք մոռացա…
* * *
Օտա՜ր, ամայի՜ ճամփեքի վրա
Իմ քարավանըս մեղմ կըղողանջե.
Կանգնի՛ր, քարավանս, ինձի կըթվա,
Թե հայրենիքես ինձ մարդ կըկանչե:
Բայց լուռ է շուրջըս ու շըշուկ չըկա
Արևա՛ռ, անդո՛րր այս անապատում.
Ա՜խ, հայրենիքըս ինձ խորթ է հիմա,
Ու քնքուշ սերըս ուրիշի գրկում:
Կընոջ համբույրին է՛լ չեմ հավատա,
Շուտ կըմոռանա նա վառ արցունքներ.
Շարժվի՛ր, քարավանս, ինձ ո՞վ ձայն կըտա,
իտցի՛ր, լուսնի տակ չըկա ուխտ ևսեր:
Գընա՛, քարավանս, ինձ հետդ քա՜շ տուր
Օտար, ամայի ճամփեքի վրա.
Ուրտեղ կհոգնիս` գըլուխըս վար դիր
Ժեռ-քարերի մեջ, փըշերի վըրա…
Այս ստեղծագործությունը մարդու ուղղու մասին է: Ամեն ինչ անցողիկ է, և մարդ ի վերջո մնում է միայնակ։ Արարատի «ծեր կատարին» դարերն անցնում են «վայրկյանի պես», սերունդները նայում են գագաթին ու անցնում, ուստի Իսահակյանը ընթերցողին հրավիրում է նույն ճակատագրին։ Սերը կարճ պահի պատրանք է ` սիրելիի հպումից հետո մարդ դառնում է «աշխարհիս տեր», բայց դա չի փրկում միայնությունից։ Օտար ճամփի վրա քարավանը լսում է հայրենիքի ձայնը, սակայն հայրենիքը «խորթ է հիմա», սերը՝ ուրիշի գրկում, և «լուսնի տակ չկա ուխտ և սեր»։ Հուսահատության գագաթին մարդը մնում է միայն քարավանի հետ՝ պատրաստ գլուխը դնելու քարերի ու փշերի վրա։ Գաղափարը՝ սիրո ու հայրենիքի կորստից բացահայտված մարդկային միայնությունն է. այն, ինչ հավերժ էր թվում, անցողիկ է, և մնում է միայն ճանապարհը՝ առանց տան ու հավատքի։
Classwork
