Featured
Posted in Հետազոտական աշխատանք 2026-2027, Դասեր

Հետազոտական աշխատաբք

ՄԽԻԹԱՐ ՍԵԲԱՍՏԱՑԻ ԿՐԹԱՀԱՄԱԼԻՐ

ԱՎԱԳ ԴՊՐՈՑ ՎԱՐԺԱՐԱՆ

ԹԵՄԱ -Ինչպե՞ս են գեները ազդում մարդու որոշ հատկանիշների վրա

ՍՈՎՈՐՈՂ – Մարիամ Դալլաքյան

ԴԱՍԱՐԱՆ – 10 դասարան

ՂԵԿԱՎԱՐ – Անուշ Ասատրյան

ԳՐԱԽՈՍ –

Posted in Դասեր, Կենսաբանություն 2026-2027

Սալմոնելլա

Սալմոնելլան բակտերիա է, որն ապրում է կենդանիների և թռչունների աղիքներում և մարդուն հասնում է հիմնականում սննդի միջոցով. հիվանդությունը սովորաբար ինքնուրույն անցնում է մեկ շաբաթում, բայց կարող է վտանգավոր լինել փոքր երեխաների և թույլ իմունիտետ ունեցող մարդկանց համար։

Ինչ բակտերիա է

Սալմոնելլան աղիքային ցուպիկաձև բակտերիա է։ Առանձին է կանգնած Salmonella Typhi-ն՝ որովայնային տիֆի հարուցիչը, ծանր հիվանդություն, որը հանդիպում է հիմնականում այնտեղ, որտեղ ջուրը և սանիտարիան վատ վիճակում են։

Բակտերիան բավականին դիմացկուն է. ջրում պահպանվում է շաբաթներով, սառեցված մսի մեջ՝ ամիսներով։ Բայց 70 °C-ից բարձր ջերմաստիճանում արտադրանքի ներսում այն ոչնչանում է մի քանի րոպեում — դրա համար լավ եփված սնունդը անվտանգ է։

Որտեղից է գալիս

Ձվեր և հում ձու պարունակող ուտեստներ։ Հավը կարող է առողջ տեսք ունենալ, բայց ածել վարակված ձվեր — բակտերիան ձվի մեջ է հայտնվում դեռ թռչնի օրգանիզմում։ Դրա համար վտանգավոր են տնական մայոնեզը, տիրամիսուն, գոգոլ-մոգոլը և թերխաշ օմլետը։

Թռչնի միս։ Հում հավը գրեթե միշտ աղտոտված է սալմոնելլայով — դա ինքնին սարսափելի չէ, եթե այն լավ տապակված է։ Վտանգավոր է հում դիակի հյութը, որը մնում է տախտակի կամ ձեռքերի վրա։

Հում կաթ և չպաստերիզացված կաթնամթերք։ Պաստերիզացիան հենց դրա համար է հորինված՝ սպանել նման բակտերիաներին։

Չլվացված բանջարեղեն, կանաչի և միրգ։ Հատկապես եթե դրանք ջրվել են աղտոտված ջրով։

Կեղտոտ ձեռքեր կենդանիների հետ շփումից հետո։ Սողունները (կրիաներ, մողեսներ) և թռչունները երեխաների վարակման հաճախակի աղբյուր են. երեխան դիպչում է կրիային, հետո ձեռքը տանում բերանը։

Խաչաձև աղտոտում խոհանոցում։ Մեկ տախտակ հում մսի և աղցանի համար — և բակտերիան արդեն պատրաստ ուտեստի մեջ է, որը ոչ ոք չի եփելու։ Սա շատ թերագնահատված ուղի է։

Ախտանիշներ

Գաղտնի շրջանը՝ 6-ից 72 ժամ, միջինում մոտ մեկ օր։ Դրանից հետո ի հայտ են գալիս՝

  • Լուծ — ջրիկ, առատ, օրական մինչև 10–20 անգամ։
  • Սրտխառնոց և փսխում — սովորաբար առաջին օրը։
  • Ջերմություն — 37,5-ից 39 °C, պահպանվում է 2–4 օր։
  • Որովայնի ցավ — նոպայաձև, ավելի հաճախ պորտի շուրջ։
  • Թուլություն, գլխացավ, մարմնի ցավ — դրա պատճառով սկիզբը հաճախ շփոթում են հարբուխի հետ։

Առողջ մարդու մոտ այս ամենն անցնում է 4–7 օրում ինքնուրույն։

Ինչով է վտանգավոր

Գլխավոր վտանգը ջրազրկումն է, որովհետև լուծի և փսխման հետ դուրս է գալիս շատ ջուր և աղեր։ Փոքր երեխաների մոտ այն արագ է զարգանում. չոր լեզու, հազվադեպ միզարձակում, արցունքների բացակայություն, թուլություն — սա բժշկի անհապաղ դիմելու առիթ է։

Ավելի հազվադեպ լինում են բարդություններ. բակտերիաների հայտնվելը արյան մեջ, ռեակտիվ արթրիտ (հոդացավ հիվանդությունից 1–4 շաբաթ անց), գրգռված աղիքի համախտանիշ։

Բուժում

Հիմնականը հեղուկ խմելն է. լավագույնը դեղատնային ռեհիդրատացիոն լուծույթներն են՝ փոքր բաժիններով և հաճախ։ Ուտել կարելի է և պետք է՝ բրինձ, կարտոֆիլի պյուրե, չորահաց, բանան։ Բարձր ջերմության դեպքում՝ ջերմիջեցնող։

Հակաբիոտիկները սովորական ընթացքի դեպքում պետք չեն — օրգանիզմն ինքն է հաղթահարում, և բժիշկը դրանք նշանակում է միայն ծանր ընթացքի, փոքր երեխաների և թույլ իմունիտետ ունեցող մարդկանց դեպքում։ Իսկ լուծը կանգնեցնող դեղերը (օրինակ՝ լոպերամիդ) վարակի ժամանակ չի կարելի ընդունել. դրանք բակտերիաներն ու տոքսինները պահում են աղիքում և կարող են վատացնել վիճակը։

Կանխարգելում

  • Լվանալ ձեռքերը հում մսոի հետ աշխատելուց հետո, ուտելուց առաջ, կենդանիներ հետ շբումից և զուգարանից հետո։
  • Լավ եփել և տապակել միսն ու ձվերը — առանց վարդագույն հյութի և հեղուկ դեղնուցի։
  • Առանձին տախտակ և դանակ հում մսի համար։
  • Լվանալ բանջարեղենը, կանաչին և միրգը, նույնիսկ եթե մաքրելու եք։
  • Չխմել հում կաթ և չուտել հում ձու պարունակող ուտեստներ — հատկապես երեխաներին և հղիներին։
  • Փոքր երեխաներին թույլ չտալ մոտենալ կրիաներին ու ճտերին առանց հետո ձեռքերը լվանալու։

Գլխավոր միտքը

Սալմոնելլան սովորական բակտերիա է, և դրանից պաշտպանվելը դժվար չէ. լվացված ձեռքերը, լավ պատրաստված սնունդը և հում մսի համար առանձին տախտակը փակում են վարակման գրեթե բոլոր ուղիները։

Posted in English 10, Դասեր

My Self-Discipline

For a long time, I thought self-discipline was about being perfect. I thought it meant never making a mistake and always doing the right thing. But now I understand it differently.
Self-discipline is about keeping small promises to myself.
Every day I try to do three simple things. I study, even when I don’t feel like it. I do my push-ups, even when I am tired. And I put my phone away when it is time to work.
Some days are hard. I scroll on TikTok or intagram for too long, or I feel like I have no energy. I don’t want to study. But I learned one important thing: I don’t wait for motivation. I just start. Five minutes of studying is better than zero minutes.
I also learned to forgive myself. If I miss one day, it’s okay. But I try not to miss two days, because two days can become a bad habit.
I am not perfect, and I don’t need to be. I just want to be a little stronger than yesterday. Small steps every day are better than big plans that never happen.
This is my self-discipline. It is not loud. It is quiet, and it is mine.

Posted in Պատմություն 10, Դասեր

Մեծ Հայքի Արտաշեսյանների թագավորությունը․

ատրաստվե՛ք ներկայացնելու․
Թեմա 6.
 Մեծ Հայքի Արտաշեսյանների թագավորությունը․
ա/ Հարստության հիմնումը՝ Արտաշես 1-ին
բ/ Հայաստանը Աշխարհակալ տերություն՝ Տիգրան 2-րդ Մեծ
գ/ Ռազմաքաղաքական նոր իրադրությունը Առաջավոր Ասիայում / բանավոր, էլ․ դասագիրք, էջ 57-75, նաև այլ աղբյուրներ/.
Լրացուցիչ նյութ․
Հրաչիկ Սիմոնյան, «Հայոց պատմություն»՝ Բաժին 1, Գլուխ առաջին, էջ 45-56․

Առաջադրանք.
1. Համառոտ նկարագրե՛ք Արտաշես 1-ինի իրականացրած բարեփոխումները և գնահատե՛ք դրանց նշանակությունը:

Արտաշես Ա-ն (մ.թ.ա. 189–160) Սելևկյանների դեմ տարած հաղթանակից հետո հիմնեց Արտաշեսյան հարստությունը և Մեծ Հայքը դարձրեց ինքնուրույն, կենտրոնացված պետություն։ Նրա գլխավոր բարեփոխումներն էին՝ վարչական բաժանումը և կառավարման միասնական կարգի սահմանումը, մշտական կանոնավոր բանակի ստեղծումը, հողերի վերաբաշխումը՝ խոշոր ավատատերերի ազդեցության թուլացմամբ, Արտաշատ մայրաքաղաքի հիմնումը, առևտրի զարգացումն ու արծաթյա դրամի հատումը, ինչպես նաև հայկական ավանդական պաշտամունքի վերականգնումը՝ ընդդեմ հունական ազդեցության։ Այս բարեփոխումներով Մեծ Հայքը դարձավ կայուն, կենտրոնացված պետություն՝ ուժեղ բանակով և սեփական տնտեսությամբ, ինչը հիմք դարձավ Տիգրան Բ Մեծի հետագա հզորացման համար։


2. Ներկայացրե՛ք Արտաշատի պայմանագիրը: Փորձե՛ք գնահատել այն:

Արտաշես Ա-ն (մ.թ.ա. 189–160) Սելևկյանների դեմ տարած հաղթանակից հետո հիմնեց Արտաշեսյան հարստությունը և Մեծ Հայքը դարձրեց ինքնուրույն, կենտրոնացված պետություն։ Նրա գլխավոր բարեփոխումներն էին՝ վարչական բաժանումը և կառավարման միասնական կարգի սահմանումը, մշտական կանոնավոր բանակի ստեղծումը, հողերի վերաբաշխումը՝ խոշոր ավատատերերի ազդեցության թուլացմամբ, Արտաշատ մայրաքաղաքի հիմնումը, առևտրի զարգացումն ու արծաթյա դրամի հատումը, ինչպես նաև հայկական ավանդական պաշտամունքի վերականգնումը՝ ընդդեմ հունական ազդեցության։ Այս բարեփոխումներով Մեծ Հայքը դարձավ կայուն, կենտրոնացված պետություն՝ ուժեղ բանակով և սեփական տնտեսությամբ, ինչը հիմք դարձավ Տիգրան Բ Մեծի հետագա հզորացման համար։

Posted in Քիմիա 2026-2027, Դասեր

Քիմիա հարցեր

1. Ինչո՞ւ նյութերում ատոմները միացած են որոշակի զանգվածային հարաբերությամբ

Քանի որ ատոմները միանում են ամբողջական թվերով՝ ըստ վալենտականության, և յուրաքանչյուր տարրի ատոմն ունի որոշակի հարաբերական ատոմային զանգված, ապա միացություններում տարրերի զանգվածային հարաբերությունը միշտ հաստատուն է (հաստատուն բաղադրության օրենք):

2. Ո՞րն է պարբերության համարի, կարգաթվի և խմբի համարի ֆիզիկական իմաստները

  • Կարգաթիվը (Z) ցույց է տալիս միջուկի լիցքը, այսինքն՝ պրոտոնների (և չեզոք ատոմում՝ էլեկտրոնների) թիվը:
  • Պարբերության համարը ցույց է տալիս էներգետիկ մակարդակների (էլեկտրոնային շերտերի) թիվը:
  • Խմբի համարը ցույց է տալիս վալենտային էլեկտրոնների թիվը (գլխավոր ենթախմբերի համար):

3. Ի՞նչ սկզբունքներով են ատոմում էլեկտրոնները լրացվում

Երեք հիմնական սկզբունք՝

  • Նվազագույն էներգիայի սկզբունք (Կլեչկովսկու կանոններ)՝ նախ լրացվում են ավելի ցածր էներգիայով օրբիտալները:
  • Պաուլիի արգելման սկզբունք՝ մեկ օրբիտալում կարող են լինել առավելագույնը 2 էլեկտրոն՝ հակառակ սպիններով:
  • Հունդի կանոն՝ ենթամակարդակում էլեկտրոնները նախ լրացնում են յուրաքանչյուր օրբիտալը մեկական՝ նույն սպինով:

4. Ինչպե՞ս կնութագրեք էլեկտրոնի վիճակը ատոմում քվանտային թվերով n, l, m₁, mₛ

  • n (գլխավոր քվանտային թիվ)՝ էներգետիկ մակարդակը, n = 1, 2, 3…
  • l (ուղեծրային/կողմնային)՝ ենթամակարդակը, l = 0, 1, 2, 3 (s, p, d, f)
  • m₁ (մագնիսական)՝ օրբիտալի տարածական դիրքը, արժեքներ՝ -l-ից մինչև +l
  • mₛ (սպինային)՝ էլեկտրոնի սպինը, ±½

5. Ի՞նչ է էներգետիկ մակարդակը, ենթամակարդակը, ատոմային օրբիտալը

  • Էներգետիկ մակարդակ՝ էլեկտրոնների շերտ, որին համապատասխանում է n գլխավոր քվանտային թիվը:
  • Ենթամակարդակ՝ մակարդակի ներսում խումբ, որին համապատասխանում է l-ը (s, p, d, f):
  • Ատոմային օրբիտալ՝ միջուկի շուրջ տարածություն, որտեղ էլեկտրոն գտնելու հավանականությունն առավելագույնն է:

6. Որո՞նք են վալենտային էլեկտրոնները, ինչո՞ւ

Վալենտային են արտաքին էներգետիկ մակարդակի էլեկտրոնները (d-տարրերի դեպքում՝ նաև նախավերջին մակարդակի d-էլեկտրոնները): Դրանք են որոշում տարրի քիմիական հատկությունները, քանի որ մասնակցում են քիմիական կապերի առաջացմանը:

7. Ինչո՞ւ են տարրերը դասակարգվում s-, p-, d-, f- տարրերի

Ըստ վերջին լրացվող ենթամակարդակի՝ s-տարրեր (I–II խմբեր), p-տարրեր (III–VIII), d-տարրեր (անցումային մետաղներ), f-տարրեր (լանթանոիդներ, ակտինոիդներ): Դա հեշտացնում է հատկությունների կանխատեսումը:

8. Ինչպե՞ս է փոխվում մետաղական և ոչմետաղական հատկությունները

  • Պարբերությունում (ձախից աջ)՝ մետաղական հատկությունները թուլանում են, ոչմետաղականը՝ ուժեղանում:
  • Խմբում (վերևից ներքև)՝ մետաղական հատկությունները ուժեղանում են, ոչմետաղականը՝ թուլանում:

9. Ինչո՞ւ են տարրերի շառավիղները պարբերությունում փոքրանում

Քանի որ միջուկի լիցքն աճում է, էլեկտրոններն ավելի ուժեղ են ձգվում դեպի միջուկը, և ատոմի շառավիղը փոքրանում է (նույն մակարդակների քանակի դեպքում):

10. Ի՞նչ է իոնացման էներգիան (I), խնամակցությունը էլեկտրոնի հանդեպ (E), հարաբերական էլեկտրաբացասականությունը (X)

  • Իոնացման էներգիա (I)՝ էներգիան, որն անհրաժեշտ է չեզոք ատոմից մեկ էլեկտրոն անջատելու համար:
  • Էլեկտրոնի հանդեպ խնամակցություն (E)՝ էներգիայի փոփոխությունը, երբ ատոմն ընդունում է մեկ էլեկտրոն:
  • Հարաբերական էլեկտրաբացասականություն (X)՝ ատոմի ունակությունը՝ քիմիական կապում ձգելու ընդհանուր էլեկտրոնային զույգը:

11. Ինչպիսի՞ երևույթ է միջուկային ռեակցիան

Միջուկային ռեակցիան ֆիզիկական երևույթ է, քանի որ փոխվում է ատոմի միջուկը (տարրը), ոչ թե էլեկտրոնային թաղանթը:

12. Ինչո՞ւ տարրի գլխավոր տարբերիչ հատկությունը միջուկի լիցքն է

Քանի որ զանգվածային թիվը կարող է փոխվել իզոտոպների դեպքում (նույն տարրը՝ տարբեր զանգվածներ), իսկ միջուկի լիցքը (պրոտոնների թիվը) որոշում է էլեկտրոնների թիվը և, հետևաբար, տարրի քիմիական հատկությունները:

13. Ո՞ր տարրի ատոմն է ստացվում (^{235}\text{Np}) β-տրոհման արդյունքում

β-տրոհման ժամանակ նեյտրոնը վերածվում է պրոտոնի, ուստի կարգաթիվն ավելանում է 1-ով: Նեպտունիումի (Np) կարգաթիվը 93 է, հետևաբար ստացվում է զանգվածային թիվը մնում է 235, կարգաթիվը՝ 94:

[^{235}{93}\text{Np} \rightarrow ^{235}{94}\text{Pu} + e^- + \bar{\nu}_e]

Ստացվում է պլուտոնիում-235 ((^{235}\text{Pu})) ատոմ:

Սա քիմիայի դասի լավ ամփոփիչ հարցաշար է: Ուզու՞մ ես, որ այս պատասխանները ձևակերպեմ որպես կարճ խմբագրվող նշումներ կամ ֆլեշքարդներ սովորելու համար:

Posted in Մաթեմատիկա 10, Դասեր

Դասարանական աշխատանք

1. Լուծել հավասարումները։ (4 միավոր)

ա) 5(2x-3)=3x+13

10x-15=3x+13==> 10x-3x=13+15==> 7x=28 ==> x=4

բ) x^2-7x+12=0

D=49-48=1 ==> x1,2=7+-1/2= 4 և 3

2. Կատարել ձևափոխությունները՝ կիրառելով կրճատ բազմապատկման բանաձևերը։ (3 միավոր)

ա) (2a+3b)^2

(2a)^2+3b*2*2a+(3b)^2=4a^2+12ab+9b^2

բ) (5x-2)(5x+2)

(25x^2-4)^2

գ) (x+4)^2-(x-4)^2

(x2+8x+16)-(x2-8x+16) ==>x2+8x+16-x2+8x-16=16x

3. Լուծել տոկոսների վերաբերյալ խնդիրները։ (3 միավոր)

ա) Ապրանքի գինը 24 000 դրամ էր։ Այն թանկացրին 15%-ով։ Գտնել ապրանքի նոր գինը։

24 000(1+15\100)= 24000(1+0,15)=24000*1.5=27600

բ) Ապրանքի գինը զեղչից հետո դարձավ 17 000 դրամ։ Եթե զեղչը կազմել էր սկզբնական գնի 15%-ը, գտնել ապրանքի սկզբնական գինը։

x-x*15/100=17000 ==>85x/100=17000 ==> x=17000*100/85=20000

4. Լուծել տեքստային խնդիրը։ (3 միավոր)

Երկու թվերի գումարը 72 է։ Մեծ թիվը փոքրից 2 անգամ մեծ է։ Գտնել այդ թվերը։

x+2x=72==> 3x=72==> x=72/3=24

5. Լուծել շարժման վերաբերյալ խնդիրը։ (3 միավոր)

Երկու քաղաքների միջև հեռավորությունը 240 կմ է։ Երկու մեքենաներ միաժամանակ շարժվեցին իրար ընդառաջ։ Առաջին մեքենայի արագությունը 50 կմ/ժ է, իսկ երկրորդինը՝ 70 կմ/ժ։

Քանի՞ ժամ անց նրանք կհանդիպեն։

t=240/70+50=240/120=2. Պատ.` 2 ժամում:

6. Լուծել աշխատանքի վերաբերյալ խնդիրը։ (4 միավոր)

Առաջին բանվորը աշխատանքը կարող է կատարել 12 օրում, իսկ երկրորդը՝ 18 օրում։Քանի՞ օրում նրանք միասին կկատարեն ամբողջ աշխատանքը, եթե աշխատեն նույն արտադրողականությամբ։

Արաջին բանվորի աշխատանքի մասը օրական ` 1\12 իսկ երկրորդ բանվորի մասը `1\18 ==> միասին աշխատանքը `1\12+1\18= 5\36 ==> ամբողջ աշխատանքը միասին կատարելու ժամանակը 1: 5\36 =36\5 ≈ 7.2 օր

Posted in Պատմություն 10, Գրականություն 2026-2027

Սիրադեղյանական օրեր: Ամփոփում

Բուքը, երգը, երեխան

Ամեն տարվա գոճին

Հայ պատմիչներ, ջան պատմիչներ

Армянские историки, уважаемые истороки! Статья Вано Сирадехян

Վանո Սիրադեղյան: Կենսագրություն և փաստեր

Posted in Կենսաբանություն 2026-2027

Ֆերմենտ

՝ անընդհատ կաճի (մեծանա)

Ֆերմենտի քանակը հաստատուն է, իսկ սուբստրատի կոնցենտրացիան՝ մեծանում։ Քանի դեռ ակտիվ կենտրոնները զբաղված չեն, ավելի շատ սուբստրատ նշանակում է ավելի շատ ֆերմենտ-սուբստրատ կոմպլեքսներ և ավելի արագ ռեակցիա։

Սահմանափակող գործոնը ֆերմենտի քանակն է. երբ բոլոր ակտիվ կենտրոնները լցվեն, արագությունը կհասնի առավելագույնի  և այլևս չի աճի։ Բայց քանի որ ֆերմենտի քանակը «մնա անփոփոխ», իսկ սուբստրատն ավելանում է, արագության աճը տեղի է ունենում մինչև այդ սահմանը։