ա/ Հայոց ծագումնաբանության հարցը
Հայերի ծագման հարցը հայագիտության ամենահին և ամենավիճելի թեմաներից է: Այն ուսումնասիրվում է երեք հիմնական ուղղություններով՝
- Ավանդազրույցային (առասպելական) — հայերի ծագումը կապվում է աստվածների և հերոսների հետ (Հայկ, Արամ, Արա Գեղեցիկ):
— Գիտական (պատմական-բանասիրական) — հիմնվում է գրավոր աղբյուրների, լեզվաբանության և հնագիտության վրա.
— Հնագիտական-մարդաբանական — ուսումնասիրում է նյութական մշակույթն ու կենսաբանական շարունակականությունը Հայկական լեռնաշխարհում:
Հայերի ծագման հարցի առանցքը հաճախ ձևակերպվում է այսպես՝ հայերը ավտոխտոն (բնիկ) ժողովուրդ են Հայկական լեռնաշխարհում, թե՞ գաղթել են այլ տարածքներից: Ժամանակակից գիտությունը հիմնականում հակված է առաջին տարբերակին՝ հայերը լեռնաշխարհի բնիկ բնակիչների ժառանգներն են, որոնց մասին հիշատակումներ կան դեռևս մ.թ.ա. II հազարամյակից:
բ/ Հայաստանի և հայերի մասին հնագույն գրավոր հիշատակությունները
Հայերի մասին ամենավաղ հիշատակությունները գալիս են հարևան քաղաքակրթությունների արձանագրություններից՝
- Խեթական աղբյուրներ — մ.թ.ա. II հազարամյակի խեթական արձանագրություններում հիշատակվում է Հայասա երկիրը, որը շատ գիտնականներ կապում են հայերի հետ («Հայ» անվան հետ նույն արմատից է համարվում«):
- Ասորեստանյան աղբյուրներ — մ.թ.ա. IX–VII դդ. ասորեստանյան սեպագիր արձանագրություններում հիշատակվում է Ուրարտու պետությունը, որը գտնվում էր Հայկական լեռնաշխարհում և համարվում է հայ ժողովրդի անմիջական նախորդը.
- Հայկական ավանդույթ — ըստ Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության», հայերի նախահայրն է Հայկը՝ հսկան, որը մ.թ.ա. 2492 թ. հաղթում է բռնակալ Բելին և հիմնում հայ ժողովրդի պատմությունը՝ Հայկական լեռնաշխարհում. Այս ավանդությունը պահպանվել է բանավոր ավանդույթով և գրի է առնվել V դարում՝ Խորենացու կողմից.
գ/ Վաղ պետական կազմավորումները՝
- Ուրարտու (մ.թ.ա. IX–VI դդ.**) — առաջին խոշոր պետական կազմավորումը Հայկական լեռնաշխարհում՝ Վանի թագավորություն անունով ևս հայտնի, Մայրաքաղաքը՝ Տուշպան (Վանը.):
- Երվանդունիների թագավորություն — մ.թ.ա. VI դարից սկսած՝ Հայաստանի առաջին հայկական դինաստիական պետությունը՝ Աքեմենյան Պարսկաստանի կազմում, իսկ հետագայում՝ անկախ պետություն:
- Արտաշեսյանների և Արշակունիների թագավորություններ — մ.թ.ա. II դարից մինչև մ.թ.ա. IV դարը՝ Հայաստանը հասնում է իր հզորության գագաթնակետին՝ դառնալով տարածաշրջանի գերտերություններից մեկը:
Այս կազմավորումները ցույց են տալիս, որ Հայկական լեռնաշխարհում պետականություն գոյություն է ունեցել դեռևս մ.թ.ա. I հազարամյակից՝ նախքան հայկական պետականության վերջնական ձևավորումը:
Գիտական ապացույց հայ ժողովրդի ծագման վերաբերյալ՝
- Լեզվաբանական ապացույց — հայերենը հնդեվրոպական լեզու է, սակայն կազմում է առանձին ճյուղ՝ ցույց տալով, որ հայերը վաղուց առանձնացել են հնդեվրոպական ընտանիքից և զարգացել ինքնուրույն՝ Հայկական լեռնաշխարհում:
- Հնագիտական ապացույց — Հայկական լեռնաշխարհում հայտնաբերված նյութական մշակույթը (խեցեղեն, գործիքներ, բնակավայրեր.) ցույց է տալիս բնակության շարունակականություն՝ դեռևս նեոլիթյան դարաշրջանից (մ.թ.ա. VIII–VII հազարամյակ.):
- Մարդաբանական ապացույց — լեռնաշխարհի բնակչության կենսաբանական շարունակականությունը վկայում է, որ հայերը բնիկ ժողովուրդ են, ոչ թե գաղթականներ:
- Գրավոր աղբյուրներ — խեթական և ասորեստանյան արձանագրությունները հաստատում են, որ մ.թ.ա. II–I հազարամյակներում լեռնաշխարհում ապրել են հայերի նախնիները:
Առաջադրանք 1. Հայերի ծագման հիմնական ավանդազրույցները՝
- Հայկ նահապետի ավանդությունը — ամենակարևոր և ամենատարածված ավանդազրույցն է՝ ըստ Խորենացու, Հայկը աստվածների սերունդ է, որը ապստամբում է տիտան Բելի դեմ և հաղթում նրան՝ դրանով իսկ հիմնադրելով հայ ժողովրդի ազատությունը և տեղավորվելով Հայկական լեռնաշխարհում: Այս ավանդությունը խորհրդանշում է հայերի պայքարը ազատության համար:
- Արամ նահապետի ավանդությունը — Հայկի թոռը՝ Արամը, համարվում է հայերի հզորության և տարածքային ընդարձակման խորհրդանիշը. Հայերի անունը շատ աղբյուրներում կապվում է հենց նրա անվան հետ («Արմենիա» անվան ծագումը հաճախ բացատրվում է Արամի անունով.):
- Արա Գեղեցիկի ավանդությունը — սիրո և գեղեցկության խորհրդանիշ է. Նրա մասին պատմությունը կապվում է Ասորեստանի թագուհի Շամիրամի հետ, որը սիրահարվում է Արային և նրա մահից հետո սգում նրան: Այս ավանդությունը ցույց է տալիս հայ-ասորեստանյան հարաբերությունների և մշակութային փոխազդեցության կարևորությունը:
