Category: Ֆիզիկա 9

§ 27. ԷԼԵԿՏՐԱՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՄԱԿԱԾՄԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹԸ.

---

1. Ե՞րբ է մագնիսական դաշտում տեղադրված հաղորդչի վրա ուժ ազդում։
Երբ հաղորդչով հոսանք է անցնում և այն գտնվում է մագնիսական դաշտում, նրա վրա ազդում է Ամպերի ուժ։

---

2. Ինչպե՞ս է կախված ուժը հոսանքի ուղղությունից։
Ուժի ուղղությունը կախված է հոսանքի ուղղությունից․ եթե հոսանքի ուղղությունը փոխվի, ապա ուժի ուղղությունն էլ կփոխվի։

---

3. Շրջանակի ո՞ր դիրքում է մոմենտը զրո։
Երբ շրջանակի հարթությունը ուղղահայաց է մագնիսական դաշտի գծերին (այսինքն՝ նորմալը զուգահեռ է դաշտին), պտտող մոմենտը զրո է։

---

4. Ի՞նչ կլինի, եթե հոսանքի ուղղությունը չփոխվի պտտվող շրջանակում։
Շրջանակը կսկսի պտտվել, բայց նույն դիրքում ուժերը կհանգեցնեն այն կանգ առնելուն կամ անարդյունավետ պտույտի (առանց շարունակական շարժման)։

---

5. Ի՞նչ է էլեկտրաշարժիչը և ի՞նչ կառուցվածք ունի։
Էլեկտրաշարժիչը սարք է, որը էլեկտրական էներգիան փոխակերպում է մեխանիկական շարժման։
Կառուցվածքը՝ ստատոր (անշարժ մաս), ռոտոր (պտտվող մաս), կոլեկտոր, խոզանակներ։

---

6. Ի՞նչ դեր ունի կոլեկտորը։
Կոլեկտորը փոխում է հոսանքի ուղղությունը, որպեսզի շարժիչը շարունակի պտտվել մեկ ուղղությամբ։

---

7. Ի՞նչ առավելություններ ունեն էլեկտրաշարժիչները։

• բարձր արդյունավետություն
• պարզ կառուցվածք
• քիչ աղմուկ
• հեշտ կառավարում
• էկոլոգիապես մաքուր են (առանց արտանետումների)

---

8. Կիրառություններ։
Օգտագործվում են՝

• էլեկտրական մեքենաներում
• լվացքի մեքենաներում
• օդափոխիչներում
• վերելակներում
• արդյունաբերական սարքերում

---

9. Ի՞նչ է էլեկտրամագնիսական մակածումը։
Երևույթ է, երբ փոփոխվող մագնիսական դաշտը հաղորդչում առաջացնում է էլեկտրական հոսանք։

---

10. Փոփոխական հոսանքի գեներատորի կառուցվածք։
Կազմված է՝

• մագնիս (ստատոր)
• պտտվող կոճ (ռոտոր)
• օղակներ և խոզանակներ

---

11. Ի՞նչ է փոփոխական հոսանքը։
Հոսանք է, որի ուղղությունն ու ուժգնությունը պարբերաբար փոխվում են։

---

12. Հաճախություն և պարբերություն։
Մեր երկրում՝ Եվրոպայում (այդ թվում Իտալիայում և Հայաստանում)

• հաճախություն՝ 50 Հց
• պարբերություն՝ T = 1/50 = 0.02 վրկ

---

13. Էլեկտրաէներգիան ինչ էներգիայի շնորհիվ է արտադրվում։
ա. Էլեկտրակայաններում՝ մեխանիկական էներգիայի (ջրի, քամու, շոգու շարժում)
բ. Ջերմաէլեկտրակայաններում՝ վառելիքի քիմիական էներգիայի միջոցով առաջացած ջերմային և հետո մեխանիկական էներգիայի

---

§ 25. Երկրի մագնիսական դաշտը: Կողմնացույց:

Առաջադրվող հարցեր՝

1. Ի՞նչ եղանակով կարելի է մեծացնել կոճի մագնիսական դաշտը։
   Կոճի մագնիսական դաշտը կարելի է մեծացնել՝ ավելացնելով հոսանքի ուժը, մեծացնելով գալարների թիվը կամ ներսում տեղադրելով երկաթե միջուկ։
2. Ինչո՞ւ կոճի գալարների թիվը մեծացնելիս նրա մագնիսական դաշտն ուժեղանում է։
   Քանի որ յուրաքանչյուր գալար ստեղծում է մագնիսական դաշտ, և շատ գալարների դաշտերը գումարվում են իրար։
3. Ինչո՞ւ կոճի ներսում երկաթե միջուկ տեղադրելիս նրա մագնիսական դաշտն ուժեղանում է։
   Քանի որ երկաթը հեշտությամբ մագնիսանում է և ուժեղացնում է կոճի ստեղծած մագնիսական դաշտը։
4. Ո՞ր սարքն են անվանում էլեկտրամագնիս։
   Էլեկտրամագնիս են անվանում այն սարքը, որը բաղկացած է հոսանք անցնող կոճից և երկաթե միջուկից։
5. Բերեք էլեկտրամագնիսի կիրառության օրինակներ։
   Էլեկտրամագնիսը կիրառվում է վերելակային կռունկներում, զանգերում, ռելեներում, բարձրախոսներում։
6. Ի՞նչ կառուցվածք ունի կողմնացույցը։
   Կողմնացույցը կազմված է ազատ պտտվող մագնիսական սլաքից, որը տեղադրված է բաժանված շրջանակի վրա։
7. Ինչպե՞ս են կողմնացույցով որոշում հորիզոնի կողմերը։
   Սլաքի հյուսիս ցույց տվող ծայրը ցույց է տալիս հյուսիսը, իսկ ըստ դրա որոշում են նաև մյուս կողմերը։
8. Ինչո՞վ է բացատրվում այն հանգամանքը, որ կողմնացույցի սլաքը Երկրի տվյալ վայրում տեղակայվում է որոշակի ուղղությամբ։
   Դա բացատրվում է Երկրի մագնիսական դաշտի ազդեցությամբ, որի պատճառով սլաքը դասավորվում է հյուսիս-հարավ ուղղությամբ։
9. Որտե՞ղ են տեղակայված Երկրի մագնիսական բևեռները։
   Դրանք գտնվում են աշխարհագրական բևեռների մոտ, բայց ամբողջությամբ չեն համընկնում նրանց հետ։
10. Ինչո՞վ է պայմանավորված մագնիսական շեղման երևույթը։
    Մագնիսական շեղումը պայմանավորված է նրանով, որ Երկրի մագնիսական և աշխարհագրական բևեռները չեն համընկնում։
11. Ի՞նչ է մագնիսական փոթորիկը և ինչով է այն պայմանավորված։
    Մագնիսական փոթորիկը Երկրի մագնիսական դաշտի ուժեղ խանգարումն է, որը պայմանավորված է Արեգակից եկող լիցքավորված մասնիկների ազդեցությամբ։

1. Ի՞նչ նյութերն է ձգում մագնիսը:

Մագնիսը ձգում է երկաթը, նիկելը, կոբալտը և պողպատը։

2. Ո՞ր մարմիններն են կոչվում հաստատուն մագնիսներ:

Հաստատուն մագնիսներ են այն մարմինները, որոնք միշտ պահպանում են մագնիսական հատկությունը։

3. Մագնիսի ո՞ր մասերն են ավանում մագնիսի բևեռներ:

Մագնիսի բևեռներ են նրա երկու ծայրերը, որոնք ամենաշատն են ձգոում։

4. Ինչպե՞ս են փոխազդում ա/ մագնիսների նույնանուն բևեռները; բ/ տարանուն բևեռները:

Նոույնանունները վանում են տարանունները ձգում են:

5. Ինչպե՞ս կարելի է որոշել շերտավոր մագնիսի բևեռները, եթե դրանք նշված չեն մագնիսի վրա:

Մագնիսը կախում են թելով կամ մոտեցնում կողմնացույցի հյուսիս ցույց տվող ծայրը հյուսիսային բևեռն է։

6. Ինչի՞ ազդեցությամբ է կողմնացույցի սլաքը ուղղորդվում որոշակի ուղղությամբ: Ո՞ր կողմն է այն ցույց տալիս:

Կողմնացույցը ուղղորդվում է Երկրի մագնիսական դաշտից և ցույց է տալիս հյուսիսը։

7. Ի՞նչ նմանություն ունեն 2 լիցքերի և 2 մագնիսների փոխազդեցությունները:

Նույնանունները վանում են, տարանունները՝ ձգում:

8. Ինչպե՞ս կարելի է որոշել հոսանքակիր կոճի բևեռները մագնիսական սլաքի միջոցով:

Սլաքի հյուսիսային ծայրը ձգվում է կոճի հարավային բևեռին:

9. Ինչո՞վ են տարբերվում հաստատուն մագնիսն ու հոսանքակիր կոճը:

Հաստատուն մագնիսը միշտ մագնիսական է, կոճը՝ միայն հոսանքի ժամանակ։

10. Ի՞նչ են մագնիսական դաշտի գծերը:

Մագնիսական դաշտի գծերը ցույց են տալիս դաշտի ուղղությունը։

§ 17. ՋՈՈՒԼ-ԼԵՆՑԻ օրենքը: Շիկացման լամպ: Կարճ միացում: Ապահովիչներ:

1. Ի՞նչ է հոսանքի աշխատանքը: Ինչ բանաձևով են այն հաշվում: Հոսանքի աշխատանքի բանաձևը ձևակերպեք բառերով:

Հոսանքի աշխատանքը այն աշխատանքն է, որ կատարում է էլեկտրական հոսանքը հաղորդչում անցնելիս։ Այն հաշվվում է՝ A = U · I · t

2. Ո՞րն է աշխատանքի միավորը ՄՀ-ում:

Աշխատանքի միավորը ՄՀ-ում ջոուլն (Ջ) է։

3. Ո՞ր ֆիզիկական մեծություննեն անվանում էլեկտրական հոսանքի հզորություն: Ինչ բանաձևով են հաշվում հոսանքի հզորությունը: 

Էլեկտրական հոսանքի հզորություն կոչվում է այն ֆիզիկական մեծությունը, որը ցույց է տալիս, թե հոսանքը մեկ վայրկյանում ինչ աշխատանք է կատարում։ Բանաձևը՝ P = A/t կամ P = U · I

4. Հզորության ի՞նչ միավորներ գիտեք: Ինչպես են առնչվում այդ միավորները վատտին:

վատտ (Վտ) — հիմնական միավոր կիլովատ (կՎտ) = 1000 Վտ մեգավատ (ՄՎտ) = 1 000 000 Վտ միլիվատ (մՎտ) = 0.001 Վտ

Այս բոլորը կապված են վատտի հետ որպես նրա բազմապատիկներ կամ մասեր։

5. Ո՞րն է հոսանքի աշխատանքի ոչ համակարգային միավորը: Գրել այդ միավորի և ջոուլի կապն արտահայտող հավասարությունը:

Հոսանքի աշխատանքի ոչ համակարգային միավորը կիլովատ-ժամն (կՎտ·ժ) է։ Կապը ջոուլի հետ՝ 1 կՎտ·ժ = 3.6 · 10⁶ Ջ

6. Ի՞նչ փորձով կարելի է համոզվել, որ միևնույն հոսանքի ուժի դեպքում հաղորդչում անջատվող ջերմաքանակը համեմատական է հաղորդչի դիմադրությանը:

Կարելի է վերցնել տարբեր դիմադրություն ունեցող հաղորդիչներ և միացնել նույն հոսանքի աղբյուրին։ Նույն հոսանքի դեպքում ավելի մեծ դիմադրություն ունեցող հաղորդիչը ավելի շատ կջերմանա։ Փորձը ցույց է տալիս, որ անջատվող ջերմաքանակը կախված է դիմադրությունից։

7. Ի՞նչ բանաձևով են հաշվում հոսանքակիր հաղորդչում անջատվող ջերմաքանակը: Գրել բանաձևը:

Ջերմաքանակի բանաձևը՝ Q = I² · R · t

8. Ձևակերպել Ջոուլ- Լենցի օրենքը:

Հաղորդչում անջատվող ջերմաքանակը համեմատական է հոսանքի ուժի քառակուսուն, հաղորդչի դիմադրությանը և հոսանքի անցնելու ժամանակին։

9. Բացատրեք, թե ինչո՞ւ է տաքանում հաղորդիչը, երբ նրա միջով հոսանք է անցնում:

Հաղորդիչը տաքանում է, որովհետև էլեկտրոնները շարժվելիս բախվում են հաղորդչի ատոմներին։ Այդ բախումների ժամանակ էլեկտրական էներգիան փոխակերպվում է ջերմային էներգիայի, և հաղորդիչը տաքանում է։

10. Ինչպիսի՞ն է շիկացման լամպի կառուցվածքը:

Շիկացման լամպը բաղկացած է՝ ապակե կոլբայից, ներսում գտնվող բարակ մետաղալարից (թելիկից), հենակներից, մետաղական կափարիչից։

Երբ հոսանքը անցնում է թելիկով, այն տաքանում է և սկսում է լուսարձակել։

1. Բերեք էլեկտրական շղթայի օրինակ, որտեղ երևում է սպառիչների զուգահեռ միացման առավելությունը հաջորդականի նկատմամբ:

Օրինակ` Տան լուսավորության ցանցը: Բոլոր լամպերը միացված են զուգահեռ: Եթե մեկ լամպը վնասվի կամ անջատվի, մյուսները կշարունակեն աշխատել. հաջորդական միացման դեպքում մեկի անջատումը կանջատեր ամբողջ շղթան.

2. Ի՞նչ առնչությամբ են կապված հոսանքի ուժերը զուգահեռ միացված սպառիչներում և շղթայի չճյուղավորված մասում: Նկարագրեք այն փորձը, որը հաստատում է այդ առնչության ճիշտ լինելը:

Շճուղավորված շղթքայի տեղաասում հոսանքի ուժը հավասար է սպառիչների տեղամասերում հոսանքի ուժերի գումարին:

3. Իրար զուգահեռ միացված բոլոր սպառիչների համար ո՞ր էլեկտրական մեծությունն է նույնը: Ի՞նչ փորձով կարող եք հաստատել, որ ձեր պատասխանը ճիշտ է:

Հոսանքն անցնում է մեկ ընդհանուր ճանապարհով և այդ իսկ պատճառով` հաջորդաբար միացված սպառիչներում և դրանք միացնող հաղորդալարերում հոսանքի ուժը նույնն է

4. Ինչպե՞ս են որոշում իրար զուգահեռ միացված սպառիչների ընդհանուր տեղամասի դիմադրությունը: Պատասխանը հիմնավորել՝ օգտվելով 2-րդ հարցի պատասխանից և Օհմի օրենքից:

Հաջորդաբար միացված սպառիչներով կազմված շղթայում ընդհանուր լարումը հավասար է բոլոր սպառիչների լարումների գումարին։

5. Էլեկտրական շղթայի տեղամասերից մեկն ընդգրկում է 5 Օմ դիմադրությամբ սպառիչ, իսկ երկրորդը՝ 5 Օմ և 10 Օմ դիմադրությամբ իրար զուգահեռ միացված սպառիչներ: Ո՞ր տեղամասի դիմադրությունն է ավելի մեծ: Ինչու՞:

1/R=1R1+1/R2

Lուծել խնդիրները՝

1. Ո՞ր ամպերաչափի ցուցմունքն է ավելի փոքր` Al-ի՞, թե՞ A2-ի:

2. Էլեկտրական շղթայի տեղամասով 16 ր-ում տեղափոխվեց 240 Կլ լիցք: Այդ ընթացքում էլեկտրական դաշտը կատարեց 1200 Ջ աշխատանք: Որոշել լարումն այդ տեղամասում և հոսանքի ուժը:

3. 12,8մ երկարության և 0,1 մմ հատույթի մակերեսով հաղորդալարում հոսանքի ուժը 4Ա է, երբ լարումը 220 Վ է: Ի՞նչ նյութից է պատրաստված հաղորդալարը:

4. Որոշեք A ամպերաչափի և VI վոլտաչափի ցուցմունքները (տես նկարը), եթե R1 և R2 սպառիչների դիմադրություններն են` R1 = 2 Օմ, R2 = 4 Օմ, իսկ V2 վոլտաչափի ցուցմունքը` U2 = 2 Վ:

5. Շղթայի AB տեղամասի ընդհանուր դիմադրությունը 10 Օմ է (տես նկարը): Որոշեք R3 հաղորդչի դիմադրությունը, եթե R1 և R2 հաղորդիչների դիմադրություններն են` R1 = 2 Օմ, R2 = 5 Օմ: Որքա՞ն է հոսանքի ուժը AB տեղամասում, եթե վոլտաչափի ցուցմունքը 6Վ է:

1. Ինչպե՞ս է կախված էլեկտրական դիմադրությունը հաղորդչի նյութի տեսակից, երկարությունից և լայնական հատույթի մակերեսից: Գրել այդ կախումն արտահայտող բանաձևը;

Հաղորդիչների դիմադրություներն ուղիղ համեմատական են նրանց երկարությանը և հակադարձ համեմատական լայնական հատույթների մակերևույթին:
R=P*l/S

2. Ինչի՞ց է կախված հաղորդչի տեսակարար դիմադրությունը:

Տեսակարար դիմադրությունը ցույց է տալիս, թե ինչ դիմադրությամբ է օժտված տվյալ նյութից պատրաստված միավոր երկարությամբ և միավոր լայնական հատույթի մակերեսով հաղորդիչը

3. Ի՞նչ միավորներով են արտահայտում տեսակարար դիմադրությունը:

ρ-ն նյութի տեսակարար դիմադրությունն է:

4. Ի՞նչ նպատակով են օգտագործում ռեոստատները : Ինչպե՞ս են այն պատկերում էլեկտրական շղթաների սխեմաներում:

Էլեկտրական շղթայում հոսանքի ուժը կամ լարումը կարգավորելու և սահմանափակելու էլեկտրական սարք։

5. Հաստատաուն հոսանքի ուժի ո՞ր արժեքներն են վտանգավոր և որոնք՝ խիստ վտանգավոր մարդու կյանքի համար:

100 միլիամպերից բարձր հոսանքի ուժը։

6. Բուժական ի՞նչ նպատակներով է օգտագործվում հաստատաուն էլ. հոսանքը:

Մինչև 50Վ հոսանքը կիրառելով կարող են բուժել նյարդացավ, կարող են որոշ հեգկան հիվանդություններ բուժել հոսանքով գլխնուղեղի վրա ազդելով:

7. Բուժական ի՞նչ նպատակներով է օգտագործվում հաստատուն էլեկտրական հոսանքը:

8. Նկարագրեք, թե ինչպես է լիցքավորվում ամպը: Ամպի ո՞ր շերտերն են լիցքավորվում դրականորեն և ո՞ր շերտերը` բացասականորեն:

Ամպի մեջ ջրի կաթիլները ու սառույցի մանր բյուրեղները իրար են խփվում, դրա հետևանքով էլ լիցքեր են առաջանում․ վերևի մասը դառնում է դրական, ներքևի մասը՝ բացասական։

9. Ինչու՞ է ամպամած եղանակին գետինը լիցքավորվում: Ո՞ր երևույթն է գետնի լիցքավորման պատճառը: Ի՞նչ նշանի լիցք է ձեռք բերում գետինը:

Ամպի ներքևի մասում կուտակված բացասական լիցքերը քաշում են գետնի ազատ էլեկտրոնները հեռու։

10. Նկարագրեք կայծակի առաջացման սկզբնական փուլը: Ինչպե՞ս է գոյանում կայծակի անցուղին: 

1. Ինչպե՞ս են կապված տրված հաղորդչում հոսանքի ուժի և լարման արժեքները:

Դրանք ուղղիղ համեմատական են:

2. Ինչպե՞ս է սահմանվում հաղորդչի էլեկտրական դիմադրությունը:

Էլեկտրական հոսանքի նկատմամբ հաղորդչի հակազդեցությունը բնութագրող ֆիզիկական մեծությունը կոչվում է հաղորդչի էլեկտրական դիմադրություն և նշանակվում  R տառով:

R=U/I

3. Ինչպիսի՞ն է տարբեր հաղորդիչներում հոսանքի ուժի արժեքների և այդ հաղորդիչների դիմադրությունների կապը նույն լարման դեպքում:

Միևնույն լարման դեպքում տարբեր հաղորդիչներում հոսանքի ուժի արժեքները հակադարձ համեմատական են այդ հաղորդիչների դիմադրություների արժեքներին։

4. Ինչպե՞ս է սահմանվում հաղորդչի էլեկտրական դիմադրության միավորը՝ օհմը: Էլեկտրական դիմադրության ուրիշ ի՞նչ միավորներ գիտեք:

Օհմը՝ այն հաղորդչի դիմադրությունն է, որի վրա 1 վոլտ լարումը անցկացնելիս հոսանքը կլինի 1 ամպեր:

5. Կախված է արդյոք հաղորդչի դիմադրությունը նրա ծայրերին կիրառված լարումից: Իսկ հաղորդչում հոսանքի ուժից: Պատասխանը հիմնավորեք:

Ոչ, այն կախված է հաղորդչից:

6. Ձևակերպեք Օհմի օրենքը: Օհմի օրենքից որոշեք շղթայի տեղամասում լարումը՝ արտահայտված հոսանքի ուժով և դիմադրությամբ:

Շղթայի մեջ հոսանքի ուժը մեծանում է, երբ մեծանում է լարումը, և փոքրանում է, երբ մեծանում է տեղամասի դիմադրությունը։

7. Ի՞նչ տեսք ունի հաղորդչում հոսանքի ուժի կախումը հաղորդչի հայրերին կիրառված լարումից պատկերող գրաֆիկը:

1․Ի՞նչ աշխատանք է կատարվում, երբ 220 Վ լարման ցանցին միացված  էլեկտրական լամպի պարույրով անցնում է 4 Կլ լիցք:

A=U*Q

220Վ*4Կլ=880Կլ

2․Ինչի՞ է հավասար լարումը էլեկտրական ջերմատաքացուցիչի վրա, եթե դրանով 40 Կլ լիցք անցնելիս կատարվում է 1600 Ջ աշխատանք:

U=A/Q

1600Ջ/40Կլ=40Վ

3․ Փորձարարը պետք է չափի էլեկտրական լարումը ջերմատաքաչուցիչի ծայրերին: Ո՞ր դեպքում է նա ճիշտ միացրել վոլտաչափը շղթային:

Պատ.՝3

4․Որոշեք Երևանից Գորիս  ձգվող 12 մմ² լայնական հատույթի մակերես ունեցող երկաթե հաղորդալարի դիմադրությունը, եթե այդ քաղաքների միջև հեռավորությունը 240 կմ է: Երկաթի տեսակարար դիմադրությունը 0.1 Օմ·մմ²/մ է:

0.1*240000/12=0,1*2000=2000

5․Ինչի՞ է հավասար 620 Օմ դիմադրություն ունեցող պարույրով անցնող հոսանքի ուժը, եթե նրա ծայրերում կիրառված լարումը 12 Վ է:

12/620=3/155